Дараа өдрийн тэмдэглэл

Ребята, Давайте жить дружно!

2012-02-11T07:39:00.001-08:00

Энэ зургийг санамсаргүй олоод харчихсан чинь бага насны хөөрхөн дурсамж сэргэв. Намайг нэгдүгээр ангид ордог жил аавын минь төрсөн дүү хотоос айлчлан ирж, яг энэ муурын зурагны хажууд "Ребята, Давайте жить дружно!" /Хүүхдүүдээ, эвтэй найртай амьдарцгаая!/ гэсэн бичигтэй арьсан цүнх бэлэглэсэн юм. Тэр цүнхэндээ миний дуртайг юу гэх вэ. Нуруун дээрээ шидчихээд л энэ тэрүүгээр таваргаж мөн ч их "зодоон цохион" хийсэн дээ.

Ямартаа нэг өдөр эрэгтэй хүүхдүүдтэй чулуугаар байлдан тоглож байгаад тархиа хага цохиулчихаад цус нөж нь садарч, байдгаараа орилсон амьтан ээждээ хэлэхээр сумын сургууль руу таваргаж явав. Ид хичээлийн үе болохоор сургууль нам гүм,. Харин миний дуу чанга, дуулиан сүртэйг хэлэх үү. Ээж минь миний дуунаар тэртээ булангийн ангиас гараад их л яаран ирж явсан юм. Тэгтэл гай болж орилоон бархирааныг сонссон сургуулийн захирал өрөөнөөсөө гараад ирлээ. Бодвол би ээжийгээ дуудаж уйлсан бололтой, сургуулийн захирал "-Энэ хэний хүүхдэв?" гэж ойр хавьд нь ирж харагдсан ганц хүн болох ээжээс маань тун ууртай асуув. Тэгтэл яасан гээч? Ээж маань захирлаасаа айсандаа зогтуссанаа "...Мэдэхгүй," гэж хариулчихаад хажуугаар жишим ч үгүй зөрөөд явчихвал яанам... Захирлыгаа орохоор буцаж гүйж ирсэн байж таарнаа даа.

Тэр явдлаас хойш би тэр захиралд үнэн дургүй болов. Нэг удаа бас л ээжийгээ ээрэхээр сургууль руу нь чавхдаж хүрээд дотогш орох гэтэл ахиад л өнөөх захирал таарчих нь тэр. "Юун хүүхэд вэ?" гээд хаалга тэгнэж зогсчихоод оруулдаггүй шүү. Тэгэхээр нь шүдээ зууж байгаад хянга руу нь хамаг чадлаараа өшиглөчихөөд, тонгойн хөлөө дарах зуур нь гүйгээд орчихсон юмдаг.

Гол нь ямар ч хэрэг мандааж явсан "Ребята, Давайте жить дружно!" гэсэн галтай цогтой уриа бүхий жижигхэн саарал цүнхээ ар нуруун дээрээ шидчихээд л гүйж явсан юм даг.

Ардын уран зохиолч Пунцагийн Бадарч

2012-02-07T02:02:00.000-08:00

Арилан дэлгэрсэн Монголчууд - 27

2012-02-03T17:32:00.000-08:00

Туулай жилийн тууж

”Хар авдарт ном бий, хазгар өвгөнд эрдэм бий. За ингээд эргэж харалгүй явна шүү” гэж Огторгуйн цагаан гарди багш минь хэлсэн цагаас хойш 17 жил өнгөрчээ. Өвгөдтэй уулзсан, ном хүртсэн тэгээд л би ингэж боддог болчихсон. Туулай жил л ”нэг юм болоод” байна.

1999 оны туулай жил. Энэ жилийн 4 сард Гандан хийдэд ”Хүрээ цам” гарав. Вангийн хүрээний сургуультай ”уран” Данзан, Их хүрээний сургуультай Сэрээтэр нарын зэрэг мэргэд Хүрээ цамын уламжлалыг залгуулав. Улаанбаатар телевизэд редактороор ажиллаж байсан завшаанаа ашиглан энэхүү цамын тухай баримтат кино маягтай бичлэг хийж билээ. Энэ цам Франц улсад тэр жилээ гарсан. Гандан хийдийн хамба Д.Чойжамц тамгын ламтайгаа хуйвалдан цамын багийг худалдаж, хуурамчаар хийх тухай хуйвалдаан илчлэгдэж сэвтсэн үү яасан. Яагаад ч юм дахиад цам гараагүй. Өвгөд ч гомдсон. Гэхдээ энэ жилийн 7 сард гайхамшигтай явдал тохиов. Ардчилсан засгийн буянаар Гадаад яамны шугамаар Халимагт сууж байсан консул Бүдбазар Шерметевийн нисэх онгоцны буудал дээр нэгэн төвд ламтай таарчээ. Монголчууд бид л болсон хойно давхиж очоод адис аваад хууч хөөртөл ”Би Халхын богд байна” гэх нь тэр. Wow. Алив пасспортоо өг. Танд монголын виз дараад өгье. Монгол нисэх билет ч аваад өгчихье. Монголд наадам болж байгаа сайхан. Сайхан. Ингээд л Богд Монголд залрав. Олон монголчууд тэр дундаа миний эмээ:
”Тунамал дүртэй Богдыгоо
Туулай жилдээ зална даа” хэмээн дуулж асан 70 гаран жилийн мөрөөдөл биелэх нь тэр. Мөн л Л.Балхжав захирлыгаа гуйж, баримтат кино хийх төсөв авлаа. ”Улаанбаатар телевиз” гэсэн логотой машин унахгүй. Гадны машин хөлсөл. Киногоо хий. 8-р сарын 3-ы өдөр Эрдэнэзуу хийдэд монголын бүх хамба, ловонгууд цуглаж, шашны тэргүүнээр буюу оюун санааны удирдагчаараа залав. ”IX Богд Жамбалнамдолчойжижанцан богд Баруун зууд заларсны тэмдэглэл ерөөл барилдлагын хурыг буулгагч” хэмээх хамгийн урт нэртэй баримтат кино хийсэн минь UBS TV-ийн архивт одоо болтол бий. Энэ болж өнгөрсөн үйл явдлыг өнөөдрийн өндөрлөгөөс харвал ”бидэнд таныг урих бэлтгэл байсангүй, уучлаарай” гээд буцаачихсан юм болов уу? гэж боддог. Ард түмнийхээ итгэл үнэмшил, сүсэг бишрэлийг хамгаална гэж амалж байсан, засаг барьсан ”цэнхэр туг”-тай хүмүүс ч муу дүн авсан. Гэхдээ л таны, миний, бидний ахмад үеийнхэн өвөг дээдэс, ”за яахав, залуу байна даа. Эд минь” гээд уруул нь дордойсон ч элэг нь дордойгоогүй өнгөрсөн.

2011 оны туулай жил. Бүхэл бүтэн 12 жилийн дараа IX Богдыг монголын иргэн болгож, шашны тэргүүнээр ”албан ёс”-оор залав. Дахиад л тамга өргөмжлөл. Гэхдээ одоо болтол монголын төрийн албан ёсны мэдэгдэл, зарлиг энэ тэр гараагүй л байна. Мөн энэ жил Богд хаант Монгол улсын 100 жилийн ойг тэмдэглэж, урьд дүрийн VIII Богд хааны түүхэн ”үнэн” байр суурийг тогтоов. Мундаг хэрэг шүү. Хамгийн сонирхолтой нь 100 жилийн өмнөх үйл явдалд оролцсон бүх хүний хөшөө дурсгалыг босгосон бөгөөд ”нутгийн зөвлөл”-гүйн улмаас VIII Богдын хөшөө л босч амжсангүй. Бидэнд X Богд төдийгүй XV Далай ламыг ч ”монгол хүн” болгох хүсэл бий. Боломж нь бүрдвэл энэ асуултанд 100% санал өгнө гэж мөрийцөхөд ч бэлэн байна. Гэхдээ л бүхэл бүтэн 12 жилийн өмнөхийг бодвол нийгмийн үнэт зүйлс хийгээд итгэл бишрэлийн харьцаа өөр болжээ. Монгол улс энэ туулай жил ганцхан эдийн засгийн ч бус оюун санааны үсрэлт хийв. Олон шашинтай ”монгол туургатан” гэсэн нэгдмэд нэг үнэт зүйлтэй үсрэнгүй хөгжиж буй Хувилай хааны байгуулсан Хөх улс шиг. Гэтэл Хубилай хааны сонгож байсан лам хуврагууд минь нэг л бишээ.Хагарсан шаазан шиг байна. Дармасалагийн талыг баримтлагч, Бээжингийн талыг баримтлагч, Гүрдаваа ринбүүчийг шавь нар буюу Монголын эрх ашгийг баримтлагч гэж 3 хуваагдаад байна. Тун удахгүй бурхны шашны ертөнцөд ”цонх” гарч болох юм. Шарын шашны 3 лидерээс IX Богд, XIV Далай лам хоёр таалал барьжээ гэж бодъё. Хойт дүрүүдийг нь X Банчин лам тодруулж, бид ашигт малтмал төдийгүй оюун санааны хувьд ч нэг хөршөөсөө бүрэн хараат болж мэдэх юм. Хамгийн муу хувилбар нь л даа. Гэхдээ л ийм зүйл тохиолдвол ”уучлаарай бид ийм зүйлд бэлэн биш байна” гэж дахиад битгий хэлээсэй.

2023 оны туулай жил. 2020 оны сонгуулиар МАН-ын суурин дээр байгуулагдсан ”Христийн ардчилсан нам” 51%, АН-ын суурин дээр байгуулагдсан ”Буддын ардчилсан нам” 49%-ийн ялалт байгуулж, X Богд зөвхөн шашны үйл ажиллагаа явуулах статус бүхий ширээнд залагдана. Монголчууд нийтээрээ дундаж болоод чинээлэг давхрага руу шилжиж, англи хэл бурхны шашны төдийгүй монгол хэлний дараахи хоёр дахь албан ёсны хэл болох болов уу? хэмээн хамгийн сайнаар мөрөөдвөл нэг иймэрхүү. Ийм үр дүнд хүрэхийн тулд төр барьж, засаг засаж яваа улс минь оюун санааны үнэт зүйл, итгэл бишрэлийнхээ тухайд илүү анхаараасай. Маш жижишхэн жишээ татъя.

Богд хааны ордон музейд бурхан багшийн ариун шарил хадгалагдаж байна. Автай хаанд III Далай лам өгч, Эрдэнэзуу хийдийг зориулан барьсан төдийгүй монголын бурхны шашны хамгийн үнэтэй шүтээн байжээ. 1935 онд ерөнхий сайд Гэндэнгийн шууд санаачлагаар Богдын музейд авчирч хадшалжээ. Ажаа гэгээн, Далай лам мөргөөд ”Халхын нандин шүтээн” гэж сүслэж байхад манай Гандангийнхан таг чиг. Бид иргэний болоод шинжлэх ухааны боловсрол олж авсан ч хамгийн чухал ”хүмүүнлэгийн боловсрол”-оо олж аваагүй байна. Хүмүүнлэгийн боловсрол олгодог бурхны шашнаа ч хэрэгсэхгүй байна. Бурхны шашин минь ч бууриа үлдээгээд нүүгээд явсан айл шиг байна. Итгэл бишрэл төгс сүзэгтэн, эдлэл төгс өглөгийн эзэд, эрдэм төгс лам хуврагууд байвч удирдаж байгаа хүмүүс нь урагшгүй байна. Ийм байхад сэтгүүлч нь хүртэл ”Бурхан багшийн шүдийг өөхөнд боогоод нохойд өгчихье” гэж бичих нь ч зөв. Туулай гэдэг бие нь авсаархан ч бэлчээр нь том амьтан юм. Тэр саран дээр амьдардаг. Дорно дахинд түүнийг ”оточ” хэмээн хүндэлдэг. Туулай жилийн тууж төгсөв.

Г.Нямочир

Жич: "Арилан дэлгэрсэн Монголчууд"
цуврал бичлэгийг бүрэн эхээр нь
уншихыг хүсвэл ЭНД дарна уу?

Зохиолчдод зориулсан тэтгэлэг

2012-02-03T08:12:00.000-08:00

Зохиолч, яруу найрагчдад зориулсан 45,000 долларын сургалтын тэтгэлэг зарлагджээ. АНУ-ын Браун Их Сургуульд 10 сар сурах бололтой. Тэхдээ үзэл санаагаараа хавчигдаж, заналхийлэлд өртөөд байдаг улсыг дэмжих сонирхолтой аж. Сонирхсон улс багадаа 10 нүүр шүлэг эсвэл зохиолоо англи орчуулгын хамт өөрийн намтар, хэвлүүлсэн зохиол бүтээлийн танилцуулга зэрэгтэйгээ 2-р сарын 15-ны дотор багтаж явуулах хэрэгтэй юм байна. Дор хараар тодруулсан хэсэг нь илгээх хаяг.

Brown University, International Writers Project Fellowship
Deadline: February 15, 2012
Website: brown.edu/Departments/Literary_Arts/IWP/index.html
E-mail address: lori_baker@brown.edu

A fellowship, which includes a stipend of $45,000, is given annually to an established international poet or fiction writer “who is unable to practice free expression at home.” The fellowship, sponsored by the Graduate Program in Literary Arts and the Thomas J. Watson Institute for International Studies, provides funds for relocation to the United States, living expenses, and an office on the Brown University campus for 10 months. Writers or individuals seeking to nominate a writer may submit at least 10 pages of poetry or prose along with English translations, a case history, a publishing history, and a resumé by February 15. There is no entry fee. E-mail or visit the website for complete guidelines.

Brown University, International Writers Project Fellowship, Literary Arts Department, P.O. Box 1923, Providence, RI 02912. (401) 863-3260. Lori Baker, Contact.

Сайхан дуу...

2012-01-31T22:00:00.000-08:00

Вайапү мөрний салаа урсгал
Ширүүлж догшроод байнаа.
Гатлаад ир, охин минь
Тэгвэл үер нь намжина.

Ай охин минь
Наддаа буцаад ир
Чамайг хайрласнаасаа болоод
Би үхэх нь байна.

Захидлаа чамд би биччихсэн.
Бөгжөө ч хамт нь илгээчихсэн.
Зайлуул түүнд гай тохиолджээ гэж
Гэр орныхон чинь мэдэх болно.

Ай охин минь
Наддаа буцаад ир
Чамайг хайрласнаасаа болоод
Би үхэх нь байна.

Нэг киноны төсгөлд эгшиглэж байхыг нь сонссоноос хойш энэ дуунд дурласан болно.

Сул тэмдэглэл

2012-01-29T22:57:00.000-08:00

Амьдралын минь хамгийн аз жаргалтай, гунилтай, эсвэл тодоос тод мөч нь бидний өөрөө өөртөө итгүүлдэгчлэн анхны үнсэлт, анхны хүүхэд, юуны ч юм аварга болсон мөч биш зүгээр л хээр явж байгаад нэг доголон цагаан морь харсан, нэг хүүхдийн сайртай гарынхаа араар нусаа шудрахыг өхөөрдсөн, тэгээд өөрөө ч анзаараагүй мартчихсан тийм үе байж болох уу? Ерөөсөө "хамгийн" гэдэг өөрөө их өрөөсгөл үг юм. Зүгээ...р л бидний өөртөө итгүүлсэн, тулгасан бүхний цаана жинхэнэ үнэн биднээс асуулгүйгээр оршсоор байдаг... гэх гээд л. Яг л Сантъяго өвгөний зүүдэнд дандаа үзэгддэг Африкийн ногоон дэнж дээрх зулзагуудаа дагуулсан арслан шиг тийм энгийн, тийм утгагүй, тийм гоо сайхан, тийм холын "билгэдэлт амьдрал"-тай болохсон.

***

2012-01-28T10:08:00.000-08:00

Санахаараа ахиад залганаа гээд
Салгасан дуудлага нь утасны үзүүрт
Хоёр гурав гийнаад тасарсанаас хойш
Хором мөчүүд зогссон мэт байна...

Гадаа цас хаялан, өвлийн шувууд
Гандсан далавчаа цэцэг шиг дэрвүүлж
Үүрээр миний зүүдэндээ атгасан
Үзэсгэлэнт мутрыг дэлгэн харуулж байна...

Хацар уруулын дээгүүр гүйж л баймаар
Халуухан гар нүднээ төсөөлөгдөх нь
Харилцуурын товчлуурыг хөнгөхөн товших
Хас сүмбэн хуруудын бүжиг байна...

Өндөгнийхөө үзүүрээр шүргэх бүрийд
Өвдөх баясах догдлол түрээд
Хамаг биеэрээ би чиний гар дахь
Харилцуурын товчинд хувирсан байна...

Санахаараа ахиад залганаа гээд
Салгасан дуудлага нь утасны үзүүрт
Сарниж амжаагүй байхад би чамайг
Санаж цөхсөн минь ийм хүчир байна...

Ай юу, зээ юу, аль ч намын биш ЖУРАМТ ЦЭРГҮҮД, ээ

2012-01-21T06:58:00.000-08:00

/Хүрээ хөвгүүн Гончигийн Ням-очирт зориулсан гэрэлт тэмдэглэл /

1. Есдүгээр ангид намрын ажлаар Зурагтын ногоон зооринд лууван үүрээд халтайж явахад минь тэр намайг эргэж ирэв. Миний муу найз ядарч байна уу? Май тамхил... Дээгүүр доогуур амьтан хүн дээрэлхээгүй биз дээ? Тэгвэл мань нь чөмгийг нь ташаад, чөдрийг нь тасдаад өгье гэснээ үүдэн шүдгүй ам гаргаж сэргэн мандалтын үеийн суут хөгжмийн зохиолчийн ИНЭЭД-ээр инээсэн билээ. Энэ бол тэртээ 1992 оны явдал байлаа. Харин өчигдөрхөн “Хөх мэдрэхүйн” яруу найргийн зүгээр л уншлаганд “Хип хопынхны халуун ам бүлийг төлөөлөн” мэнд хүргэж үг хэлнэ лээ. Ерөнхийлөгч Баавар нь хар тамхины хэргээр орчихсоны араар манай ХҮН ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр ажиллах санаатай нь их тодорхой анзаарагдав. Хөөрхий түүний насан багынх нь мөрөөдөл гэдгийг би одоо зүрх гарган илчилье. “Намайг дагаад цэнгэ, намайг дагаад цэнгэ” гээд гар хөлөө эв хавгүй савлаж явахдаа тэр лав нас 30 хүрчихсэн байсан юм. Харин “зуун лангийн жороо луусыг жуузан дундаа хөлөглөнө дөө?” гээд Хүрээ хөвгүүд зуун граммын ард дандаа дуулдаг байлаа. Тэр үед л энэ хүн БОГД хаантай хувь заяагаа, бурхан шашинтай үйлийн үрээр холбогдсон гэх үү дээ? Тэгээд нэг юм азаар яруу найргаас хасагдаж, /өөрөө бол яруу найргийг амьдралаасаа хассан ухааны юм сийхгүй зална/ дэмий баахан шүлэг бичих нэг хүнээр Монголын уран зохиол “дутаж” хүүхдүүдийн хэлдэгээр “азны” юм болсон юм. Тэгээгүй бол өдийд “Халх шүлэг” энэ тэр гэсэн хаана ч байхгүй юм яриад явж байж чадах нөхөр гэдгийг нь би түүнтэй хамт туулж өнгөрүүлсэн өдөр хоногуудын уртад хангалттай мэдэх болжээ.
2. Тийш ганганан өнгөрөгч аяны шувууд
   Тэнд ганцаар үлдсэн миний амрагт
   Тэмүүлэл хүслэн мэт хавар цагийг авчирахгүй
Тачаангуй үнсэлт, тас тэврэлтийг санагдуулахгүй
Есдүгээр ангийн банди /одоогийн ХХ холбооны ерөнхийлөгчид санаархагч Ням-Очир/ энэ шүлгийг өчигдөр шөнө бичлээ гээд уншиж байсан 1992 оны хаврыг би маш тодхон санаж байна. Үнэндээ алмайрч билээ. Би болбоос тэр үед “Балдан гуайн бага охин бодогдоод л байна” гэсэн шүү хольцгүй шижир люмпен түмпэн шүлэг бичиж суулаа шүү дээ? Чухам хэдий завандаа цуглуулсан нь үл мэдэгдэх түвд монгол ном хоёр авдар дүүрэн байх бөгөөд би түүнээс нь гуйж унших нэрээр “хулгайлан” авч бишгүй гэгээрсэн явдал буй. Нэг хэсэг бид хоёр нэг дууг тун муухайгаар гуйвуулан дуулдаг байлаа. “Хөх яргуй, хөх яртай, хүүхэд бидний хөгжил баяслын дуу, хөх яргуй, хөх яртай" гэж... хаа сайгүй л толгой нийлүүлэн дуулж явдаг байв. Тэр үед үеийн охид бидэн хоёрыг эрүүл бус гэж үздэг байснаас гадна сод их билгүүн эрдэмтэй гэж боддог байв. Тиймээс ганц нэг азгүй нь ганц нэг сар үерхэж үзээд их зовсон билээ. Охид гэснээс Динозаврын хонхорт /одоогийн 1-р хороолол/ болсон тэр нэгэн өвлийн өдрүүдийг бодохоор одоо ч ар нуруу арзасхийдэг юм. Нэг буриад эмгэнд байцаагдаж суусан тэр айхтар өдрүүдэд Савка /түүний олон нэрний нэг / бид хоёрын дунд салж хагацахааргүй үйлийн үр бүрэлдэж, Гончиг ахын олж ирсэн шуудай дүүрэн ятууны махыг чанаж идээд, хөлсөө арчаад, улаан тамхи ороож суусан утаа шиг өдрүүдээ би мартвал тэр үхнэ, тэр мартвал би үхнэ.
Маани уншаад л сууж байдаг хөгшин эмээтэйгээ их гэрийнхээ хаяанд бага гэрт амьдрагч түүний босгыг элээсэн арван хэдэн насны дурсамжуудыг өрж босговол цаст их Гималайн дайны биш юм аа гэхэд Алтай таван богдын хиртэй өндөр юм босно гэхээр сэтгэл нэг л хөнгөн зүйлээр дүүрч хөөрөн алддаг билээ. Номын их багш Огторгуйн цагаан гарьддаа очиж мөргөчихөөд намайг дагуулаад алхаж явахдаа "Би энэ хүнийг дээдлэн шүтэж, хожим алив бодсон санасандаа хүрнэ” гэж айлдсан нь 1994 оны хаврын тэргүүн сарын шинийн хоёрон байж билээ. Тэр орой нь Энхээ, Дашка дөрвүүл тэдний гэрт ногоон ОРОЯЛ спирт таван усаар найруулаад ууж суухдаа “Гандан уулын цэцэг нь... гажаа нь үгүй шулуун даа? хө” гээд хоолой нийлүүлэн хүнгэнүүлж байж билээ. Үнэхээр л багшийгаа тэнгэрт дүүлэн дүүлтэл дээдлэн шүтсэн сэтгэл нь “гажаа нь үгүй“ байсныг би батална. Хэрэв Түвд- Монгол ном унших голын хийгээ эрт хийгээд хэт хөгжүүлээгүй бол “жил бүхэн жирэмслүүлнэ, хоног тоолон хошгируулна” гэсэн авч ч болохгүй, хаяж ч болохгүй шүлэг бичсэн асман этгээд айлын охид хүүхнүүд айлгаж ичээгээд явж байх байв. Үе үехэн би ямар азаар гэж боддогоо одоо хорооллын атаманаас айлгүй хэлчихье.
3. “Хэрэм нэвтлэх шинжлэл” / түүнийхээр бол херменевтик гэдэг үгийн монгол нэр / цувралыг ном болговол гэж бид хоёр саяхан ярилцсан юм. Харин нийтлэл энэ тэр бичихдээ намайг дуурайдагаа надаас нуух гэж их оролдоно. Нэг хэсэг би “хэрхэхийг тэнгэр мэдтүгэй” хэмээх үгээр бичсэн барьсан юмаа төгсгөдөг байв. Дараахан нь тэр бас энэ үгийг “бренд” болгон байнга ашиглах болов. Тэгэхээр нь би “эрүүл мэндийн өдөр эрүүл саруул сэтгэлээр бичив” зэргээр өдөр хоног сонгож бичих болов. Гэтэл энэ нөхөр мөн л “ийм тийм өдөр, ингэж, тэгж бичлээ” гэх болов. Эцэст нь би арга барагдаад “зүгээр л Батхуяг” гэх болов. Удахгүй “зүгээргүй Савка” гээд бичихийг ёстой тэнгэр мэднэ биз. Тэгэхээр тэр миний шавь, би түүний багш ч юм шиг, заримдаа тэр миний багш, би түүний шавь юм шиг болтлоо оюун санааны ороомог үүсгэсэн гэдгийг хожмын сайн хөвгүүд охид мэдвэл зохино. Ер нь Хүрээ Хөвгүүд нэг л цул бөгөөд Ломбын Нямаа, Дамбын Төрбатын тайлж мэдэхээргүй нууцлаг хийгээд зөн совингийн холбоо бийг мэдтүгэй. Намайг байнга үлгэр дуурайллаа болгодгийн яруу тод жишээ бол надтай барьцсан юм шиг Дундговиос, Дундговь дотроо бүр Гурвансайхан сумаас, Гурвансайхан сум дотроо бүр Их газрын чулууны баруун хонхороос эхнэр авч байгаа юм даа? Үүнийг үлгэрлэн дуурайх гэхээс өөр юугаар тайлбарлах билээ. Бурхан урлаач Пүрэвбатын нарийхан бичиг байхдаа манайд айлд байх ёстой хэмээн хэд хэдэн баринтагтай судар авчирч бурханы дэргэд залсан бөгөөд эхнэр бидэн хоёрыг зэрэгцүүлэн суулгаад шөнөжин арга заслын ном уншиж, эцэст нь муу ханийг минь эрхээрээ хэд сайн шавхуурдаад явж унт гэчихээд задласан архийг минь том шаазанд хийгээд залгилж билээ. Тэгэхээр аргагүй би түүнд мөргөсөн, ном уншлагын биширсэн шавь нь мөн болж таарна.
   Саяханы нэг нойрны хурал дээр нүд сэтгэл сэргэтэл шүүмжлэл хэлж, өвгөн академичийг цус харвуулах шахчихаад хариу тайлбараа хэлэхээр босоход нь “гарч тамхилъя байз” гэсэн шүү юм яриад хаахаг хээхэг алхаад явчихсан гэж байгаа. Энэ этгээд гажиг зангаа орхиогүйнх нь төлөө түүнийг бичихгүй байгаа ч ясны яруу найрагч гэж ойлгодог. Хэрэв азаар мөр толгой холбохоо зогсоогүй бол би өдийд хүн чанартаа хөтлөгдөөд идэр ёсийн хүйтэн жавар сөрж, Шархадны Хурцын тасагт хэвтэх нөхрөө эргэхээр долоо хоногийн амралтын өдрүүдэд будаатай хуургатай халуун сав тэврээд шогшиж байх байлаа. Бурхан минь.
4. Хөрөг дурсамж ер нь ямар байх ёстой вэ? Тийм нэг “жор” гаргаад ирсэн аавын хүүд дээхнэ үеийн дэл сул яриагаар ёстой шууд 75-аар буугаад өгөхөд бэлэн байна. Бууж өгөх гэснээс өрвийсөн үстэй, хянган хамартай, шаймийдуу эрүүтэй /аан тийн том алаг нүдтэй/ хүү тэр үеийн Залуучуудын Соёлын ордонд болдог жинхэнэ “саак” дисконд тав зургаан бандитай ирдэг болов. Тэр нь мэдээж Савка л даа? Харин өөрийнх нь яриад байдаг шиг бууж өгөлгүй алалцаж, нүдэлдэж байхыг нь би л лав хараагүй. Өөрөө л тэгдэг юм, би ч нэг их итгэдэггүй юм. Магадгүй ганц нэг ойворгон бандийг үгээр дарамталсан байж бэлээхэн чадах этгээд л дээ? Одоо ч тэр ажил мэргэжилээ муугүй хийдгийг нь би мэднэ.
Нэгэн удаа Хүрээ Хөвгүүд цугларахаар болов. Ганцхан хүн дутуу. Цаг гаруй хүлээв. Эцэст нь ийм нэгэн арга олов.
-Савка /бид түүнийг ингэж дуудах бөлгөө/ чи хаана байна?
-Мань нь мангар их ажилтай. Амжихгүй байна. -
-Аан. Юу л даа хө. Х.Сампилдэндэв гуай өвлийн идшээ авчихаад биднээр зөөлгөх гэсэн юм гэнэ.
Утас тасрав. Таван минутын дараа. Хаалга онгойж. "Хэдүүлээ “Х.Сампилдэндэв гуай Хүрээ хөвгүүд танай идшийг зөөж өгөхөөр ирлээ” гэж зэрэг хэлнэ шүү" гэсээр орж ирэв. Ямар байна. Нөгөө их ажил яалаа. Энэ этгээдийг мөн чанарыг хоёр гурван жилийн өмнөөс таних хүн байтугай хорин хэдэн жил хүзүү толгой хэлхээтэй яваа бид ч эс мэдэх билээ.
Хөөрхий намайг “доовтор” болохоор ядан байх цагт эрдмийн зөвлөлийн гишүүдэд хандаж энэ хүнийг хамгаалуулах хэрэггүй гэсэн элдэв долоон үг хэлчихээд дараа нь юу ч болоогүй мэт тэврэлдэн зогссон бидэн хоёрыг харсан хүмүүсийн нүд орой дээрээ гараад шороон дээр унаж байв даа? Одоо зарим нэг авьяасаараа бус араншингаараа уран зохиолд үлдэхийг хүсэгсэд намайг тэр үед чи Хүрээ Хөвгүүдээсээ татгалзаа биз дээ? гэх ухааны үг унагаадаг юм. Хариуд нь би “нэгэн цагт өвс мэт бөхийвч. Өөр цагт уул мэт босно” хэмээн Ням-Очирын хэлснийг санадаг бөгөөд тэр явдал бол бидэн хоёрын гар нийлсэн олон ТОГЛОЛТ-ын нэг байсан гэдгийг өвгөд залуус үл ойлгох бөгөөд дүү нар харин гадарлах болсон нь ЮУН САЙХАН ХЭРЭГ ВЭ?
5. Осор хэмээх номт өвгөн байв. Монгол бичигт тэр цагтаа нэвтэрсэн-БУРХАН. 1995 онд бид хоёрт зориулж дуу дуулав. “Савка, Гриша хоёр сайхан цуур хийжээ. Ля Ля Ля, Ля” гээд шоолж суух болов. Савка нь мэдээж тэр, Гриша нь бий. Удалгүй өнөөх шооч өвгөн түүнийг Онгорхой шүдэт, намайг Салбархай чихт хэмээх болов. Учир нь тэр үед тийм нэг Чехословак хүүхэлдэйн кино гай юм шиг гарч байлаа. Тэр шооч өвгөн бид хоёрт номонд шүтэхийн учрыг их таниулж билээ. Тэгээд л номыг унших биш ууж эхлэв. Ховор хуучин номын дэлгүүрээс яаж ном “туух”-ыг тэр үед түүнээс сайн чаддаг хүн байгаагүй. Энэ үгийг би асар зоригтой хэлж байна. Учир нь тэр дэлгүүр одоо сураг байтугай суурь нь ч байхгүй болжээ. Гэхдээ л хэрэг хуучирдаггүй л гэх юм билээ. Номын санд өдөржин нойрмоглоод хоёулаа хажуугийнх нь гуанзанд орж Вьетнам-Монголын /дотроо мах будаа хольсон хуушууртай тул тийн нэрлэсэн билээ/ хамтарсан хуушуур гурав, гурвыг идээд 100-гийн ундаагаар даруулаад гэр гэрийн зүг салан явдаг асан тэр л гэгээн өдрүүдийг мартах аваас би үхнэ. Тэгээд ч муу найздаа хандаж багшийн хувиар хэлэхэд “Хүн чинь хүний тухай ингэж бичдэг юмш дээ? Жишээ болгон бичив. Момо нь...”
6. Айюу, зээ юу АРДЫН НАМ биш бүр аль ч НАМЫН биш Журамт цэргүүд бол Монголын утга зохиолын ХҮРЭЭ ХӨВГҮҮД билээ. ТЭДНИЙ ДУНД САВКА минь байгаа нь ТЭНГЭРИЙН ЕРӨӨЛ гэж МОМО нь боддог шүү?
/жич: үүнийг уншаад эгдүүцэх хүмүүст “БИД ТА НАРЫН ТААЛАЛД НИЙЦҮҮЛЭХ ГЭЖ АМЬДРААГҮЙ, БИЧЭЭГҮЙ, БИЧИХ Ч ҮГҮЙ. ТИЙМЭЭС ТЭРСЭЛДЭХИЙГ ХҮСВЭЛ УЛААН НҮҮРЭЭ УРДААС ХАРУУЛААРАЙ. /

                                                                                                                               2012-01-21

О-Д-Г-О-О

2012-01-20T23:12:00.000-08:00

(хэрэм нэвтлэх шинжлэл)

                        Ер нь шүлэг бичнэ гэдэг бол маш хүнд өвчилсөн гэсэн үг. Галзуугийн хүнд үе л дээ. Түүнийг судлана гэдэг бол сэтгэл мэдрэлийн эмчийн нарийн ур чадвар шаардах ажил. Энэ ажлыг шинжлэх ухаан гэж ойлгоод их мэдэгч царайлсан нөхдүүд татвар төлөгчдийн мөнгөнөөс шомбодно гэдэг яав ч ариун явдал биш. Хүнд ажил. Хүн шүлэг бичиж эхэлсэн цагаасаа өөрийгөө эмчлэх өч төчнөөн арга хайдаг. Өөрөөр хэлбэл түм буман оролдого хийдэг гэсэн үг. Тэд бол шүлгүүд нь. Даан ч ойлгодоггүй. Түүнээс биш зэрэг цол, алдар гавъяа, өнгө мөнгө олдог гэж бодож байгаа бол том эндүүрэл. Одгоог би Франсуа Вион-ийг орчуулснаас эхлээд Эдуард Лемоновоор төгстөл нь уншжээ. Түүний шүлгүүд нь өвчлөл, орчуулгууд нь эмчилгээ. Одгоо үргэлжийн ажиглагч байв. Түүний залуу цагийн имидж. Каракул малгай, каракул захтай драфан пальто. Нэг ”Болор цом”-ын дараа 5 номерийн тролейбусанд хойт хаалган дээр бодлогошрон зогсохыг нь би харсан юм. Тэр яг л тевтоны рыцар шиг харагдаж байлаа. Ихэмсэг. Болсон болоод өнгөрсөн үйл явдалд дүн шинжилгээ хийж, өөрөө өөртөө сэтгэл хангалуун байгаа хүний дүр зураг.

            Харин өнөөдөр. 2012 оны 1 дүгээр сар 20. Max Mall-ийн 5 давхарт ”Хөх мэдрэхүй” бүлгийнхэн яруу найргийн чөлөөт уншлага хийв. Уран зохиолын амьдралд болж буй хамгийн эрүүл уншлага. Одгоо, Галсан, Момо... нүүрэндээ плиткатай, нүдэндээ зажигалктай бацаанууд. Бас бус хүмүүс... Үнэндээ Одгоо ”Би үхсэн хүн. Та нарт үхсэн хүний шүлэг уншиж өгье” гэж хэлэх тэр л агшинд би уйлмаар санагдсан юм. Тэр урьдийн Одгэрэл биш ээ. Үнэндээ урьдийн Одгэрэл үхсэн. Тэр эдгэрсэн гэсэн үг. Би үүнээс хойш хүн болсон гэсэн үг. Яруу найргаас учир шалтгааны ухаан, шалгагдсан шалгарсан ухаанд шилжсэн гэсэн үг. Бэлгийн бойжилтын яруу найргаас оюун санааны яруу найрагт шилжсэн хүний үг. Яруу найрагчийн амьдралын хамгийн дээд шат, эдгэрэл эвэршээлийн тухай үг. Би ингэж л ойлгож байна. Бид чинь нэг жижигхээн гал юм. Гэрэлтдэг. Жингүй, биегүй, зүг чиггүй... Хүний биеийг хувцас шиг сольж, нэг биеээс нөгөө биед төрөхийг төрөх үхэх гэдэг. Бүдгэрч, тодорч, бүр шатах шатаах эсэхийг, эдгэрэх эсэхийг шийдэх яруу найраг гэдэг боломж өгсөн өвчтөнүүд...

Үүнээс хойш ахийгаа ч гэсэн битгий ир гэж хүчилж байгаарай. Нэгэн амаар хоёр хэлээр өгүүлэх шудрага бус... Одгоо минь, эдгэрэл минь, энэ цээжин дээр байсан нэг их том бул чулууг аваад чулуудчихлаа. Эгээрэл гэгээрлийн замд шулуудсан чамдаа амжилт хүсье. Чаддагаараа ганц юм цохиё доо Савка нь.

            Жич: Од хэмээх нь От гэсэн түрэг үг. Гал гэсэн утгатай. Гал юм чинь гэрэлтэй л байж таарна. Одгоо л байж таарна. Ийм хүмүүс байдаг тулдаа л Монголын яруу найраг тансаг байдаг юм даа.

Г.Ням-Очир

Яруу найргийн уншлага

2012-01-17T00:09:00.000-08:00

"Хөх мэдрэхүй" утга зохиолын бүлгэм "Max" төвийн "Art" галлерей-н хамт олонтой хамтран "Яруу найргийн уншлага" зохион байгуулах гэж байна. Сэтгэлдээ бясалгаж, дэвтэртээ нандигнасан шүлгүүдээ бусадтай хуваалцах, найраг шүлгийн сайхныг шимтэн сонсох гэсэн хүн бүрт уншлага маань нээлттэй.

Энэ бол зөвхөн "Хөх мэдрэхүй" гэж бүлгэмийнхэний уншлага бус. Та шүлэг бичдэггүй байсан ч өөрийн хүндэлдэг найрагчийн, дуртай шүлгүүдээ уншиж болно. Бас уран зохиол, яруу найргийн тухай үзэл бодлоо хуваалцаж ч болно. Энэ тохиолдолд биднийг зүгээр л зохион байгуулж буй улс гэж ойлгоорой!

Бай шагналын төлөө яруу найргаар уралддаг биш, бай шагнал авах гэж шүлэг бичдэг бус, зүгээр л сэтгэлээрээ бичсэн шүлгүүдээ сэтгэлээрээ уншдаг, бусадтайгаа хуваалцдаг нэг тийм хандлагад ойртохсон гэхдээ энэ мэт уншлагыг бид байс байсгээд зохион байгуулдаг билээ. Энэ уншлага бол тэр хүслийн маань илэрхийлэл, тэр л үйл ажиллагааны маань үргэлжлэл юм.

Дашрамд дурдахад бидний үйл ажиллагааг дэмжин 300 хүний багтаамжтай танхим, хөгжим, дуу авианы тоног төхөөрөмжөө харамгүй гарган өгч буй Art галлерейн хамт олонд маш их баярлалаа. Цаашид бид хамтран энэ уншлагаа 2 сар тутамд нэг удаа уламжлал болгон явуулж байх юм.

"Хөх мэдрэхүй" бүлгэм найман гишүүнтэй. Ирсэн хүмүүст манайхан номоо бэлэглэж болох байхаа. Мэдээж боломжийнхоо хэрээр. Манайхны хамтарсан анталоги хүнд бэлэглэх битгий хэл өөрсдөд маань ч үлдээгүй тул гишүүд тус тусын номоо бэлэглэж болно вий. Жишээ нь Нарангэрэл "Тийн мэдрэхүйн гуниг"-аа, Баяраа "Цөн"-гөө, Дээгий эгч "А тэмдэглэл"-ээ, Оргил "Одод бороо шиг байхад"-аа. Миний нэг ном бас бий. Харин Элбэг, Хангал, Бүүвэй гурвын маань ном олдохуйяа бэрх гэдэг ангилалд орсон болно. Тэнд хүрэлцэн ирсэн ах дүү найрагчид өөр өөрсдийн шинэхэн номоо танилцуулж бас болох вий.

Уншлагын тов: 1-р сарын 20-ны Баасан гаригийн 18.00-д эхлэж 20.30-д өндөрлөнө.

Хаяг: Баруун дөрвөн зам, Мах Mall/Рамада зочид буудлын 5 давхар дахь ART уран зургийн галлерей.

Баасан гаригт энд уулзацгаая!

“Цогт тайж” киноны “Гүш хаан” мангас байгаагүй...

2012-01-15T10:10:00.000-08:00

Монголын тайз дэлгэцийн алтан үеийн уран бүтээлчдийн сор бүтээлийн нэг бол “Цогт тайж” кино гэдэгтэй хэн ч маргахгүй биз ээ. Урлагийн бүтээл талаасаа бол аргагүй мундаг кино л доо. Тиймээс ч “хичнээн он цаг, магтаал хүндэлийг туулан цаашид амьдрахыг” би таашгүй. Бямбын Ринчин гуай ч таагаагүй юм. “Цогт тайж үхэвч Монгол улс мөнх” хэмээн шашны дайн дээр “эх оронч” үг хэлээд нас эцэслэсэн Цогт тайж бол энэ киноны гол баатар. Сайн талын баатар нь ялж төгсөх ёстой байтал Цогтын ясны дайсан Гүш хаан хэмээх эрлэгийн элч шиг нөхөр “манай талынхныг” цус шороотой нь самраад хаячихдаг болохоор энэ киног үзсэн монголчууд бүгд л “Тэр муу Гүш хаан гэж новшийн нөхөр” гэх үзэн ядалттай үлдсэнээс бус “бидний дайсан” Гүш хааны ялалт цаашид хэрхэн үргэлжилснийг огтхон ч сонирхоогүй юм. За тэгвэл ийм юм болжээ.

Улааныг шашныг нам дарж шарын шашныг төрийн шашин болгон мандуулсан энэ нөхөр Төвдөд хаан сууж, өөрийн албат иргэдээ Хөхнуурт авчран “юмны эзэн сумны занги” болсон байна. Ингэж л хошууд түмэн Хөхнуурт буурь сэлгэсэн түүхтэй. Өнгөн талаас нь харахад Төвдийн улаан шарын хоёр шашны төлөө хоёр монгол дов газрыг тал болтол домогт хадыг улаан болтол цусаа урсган тэмцсэн нь үнэхээр гутмаар, зөвхөн эрх ямба, эд хөрөнгийн төлөөх зүтгэл гэлтэй. Гэтэл үнэн хэрэгтээ хүн төрөлхтөний хөгжил дэвшилд оруулсан оюуны томоохон дэвшил төдийгүй дэлхийн оюуны соёлын салшгүй нэг хэсэг болох бурханы шашныг энэ цагт авчрах гавъяаг тэр цагт байгуулснаараа онцгой ач холбогдолтой юм.

Тухайн үед шашны гол эрхийг улааны шашинтнууд барьж байсан бөгөөд хүүхний сайхныг улааны лам нар өмчилж хүн ардыг хүнс хоолноос нь салгаж, нэг үгээр хэлэхэд өмч нэг газраа төвлөрөн шашны нэрээр зэрлэг капитализмыг хөгжүүлэн ард түмэн туйлдан зовж сүслэн залбирдаг сүм, адислан мөргөдөг ламаа сэтгэлийнхээ угаас үзэн ядах болсон байлаа. Яг л католикууд улаан зангиа тарааж, өдөр өнжихгүй хүн шатааж байсан тэр үе шиг шашны хэт даврах үзэл эрчээ авч байсан энэ үед шарын шашны хуврагууд сүсэгтнүүдийнхээ төлөө ном уншиж, улаан идээнээс татгалзаж, эд хөрөнгө эрх ямбын эсрэг төрсөн биеэ орхимжоороо хулдан бургасан таяг тулж бусдын төлөө буян бүтээх бадарчны амьдрал руу сүргээрээ одоцгоож байлаа. Ардуудад туслах хуварга олдохгүй арилжаа наймаа хийн хөрөнгөө өсгөж, уралдан баяжиж уулгалан улс төржиж байх тэр үед үхэж байгаа хүний толгой дээр хонх дуугаргаад өгөх лам ч олдохоо больсон гэдэг. Гэтэл шарын шашны бадарчин лам үнэ хөлсгүй ном уншаад, үхэл амьдралыг нь салгаад өгдөг, урьсан гэр зассан олбогт нь завилахгүй, саалийн гэрт аяга хярам гуйж уучихаад талархсан сэтгэлийнх нь өглөгийг авалгүй өмнөх замаа хөөн одоход ардуудын сэтгэл хайлаад эхэлжээ.

Хөдөө газар амьдрал яг л иймэрхүү тойрог дотор эргэлдэж ард түмэн арьс нөмөрсөн яс болж байх тэр үед буюу 1635 оны намар шарын шашны тэргүүн Банчин богд, Далай лам нараас Дөрвөн Ойрадын холбооны тэргүүлэгч Хошуудын Гүш хаан Төрбайхад элч иржээ. Дашрамд дурдахад Далай ламаас элчээр зарагдсан хүн нь Пэрэнлэйлхүндэв хэмээх монгол хүн байсан гэдэг. Улааны шашны гол удирдагч Төвдийн Замбага хаан шарын шашны гурван их төв Сера, Бэрээвэн, Галдан хийдүүдийг шатаан түйвээх төлөвлөгөө зохион хэрэгжүүлж эхлэхтэй зэрэгцэн шарын шашны мяндагтнууд яарч сандран Төрбайхад элч зарсан нь тэр ажээ. Тухайн үед Түмэдийн Алтан хааны хүч суларч Өвөрмонголчууд Манж чинд дагаар орчихоод байсан тул лам нарын хувьд тухайн үед Дөрвөн Ойрдын холбоог тэргүүлж байсан Төрбайхаас өөр харах бараа, хандах зүг байсангүй.

Ингээд байдал учрыг өөрсдийн нүдээр үзэж цэрэг босгох эсэхээ шийдэх зорилгоор Хошуудын гүш хаан, Цоросын баатар хунтайж хоёр /Хожмоо Зүүнгарын хаант улсыг байгуулсан хүн/ мөргөлчний байдлаар туршуул болж баруун Төвдөд хүрчээ. Тэд Далай лам, Банчин богд нартай уулзаж үнэн учрыг сайтар ойлгоод цэрэг хөдөлгөхөөр нутаг буцах болоход нь тэд Төрбайхад “Гүш Номун хаан”, Баатар хунтайжид “Баатар эрдэнийн хунтайж” хэмээх цол шагнан аян замд нь сайныг хүсчээ.

Өмнө нь Төрбайх 25 настайдаа Халх Ойрдын тэмцэл мөргөлдөөнийг зогсоож эвлэрүүлсэн гавъяатайгаас гадна 13 насандаа цэрэг удирдан аян дайн хийж байсан сэлтийг нь үнэлсэн Халх Ойрдын ноёд түүнд “Гуо Ши” буюу “Улсын эрдэмт багш” хэмээх цол хайрласан байжээ. Ийнхүү нутагтаа ирсэн Гүш хаан, Баатар хунтайж нар 1636 оны сүүлчээр цэргээ засаж 1637 оны эхээр Дөрвөн Ойрадын холбоот цэрэг Хөхнуурт орж ирсэн байна. Тэд эхлээд Төвдийн улааны шашны идэвхийлэн дэмжих замаар Төвдүүдээс цэргийн хүчээ бэхжүүлэхийг зорьж байсан Халхын Цогт тайжийг цохисон байна. Ийнхүү Хөх нуурыг эзэлсний дараа өмнөшээ явж Бэрээ ван Дониудорж /Уг гарваль дээр нь монгол хүн хэмээн бичсэн байдаг/-ийн Кам орныг 1639-1640 онд, дараа нь 1641-1642 онд Үй, Цан орныг эзэлжээ. Ингэснээр шашныхаа язгууртнуудын завхралаас болж үзэл санааны гүн ялзралд орчихоод байсан улааны шашныг үндсээр нь дарж хүмүүнлэг энэрэнгүй шинэ шашин болох шарын шашныг төрийн шашнаар тунхаглажээ.

Ийнхүү Төрбайх хааныг 1642 онд шарын шашны тэргүүн нар Төвдийн хааны сэнтийд залж улсын эзнээр зарлав. Гүш хаан өөрөө Төвдийн Дан Шун гэдэг газарт ордонлож, түүнийг найман хошууны итгэмжит шадар цэргүүд нь дагалдан суух болжээ. Харин харъяат бүх албатаа захиран суух эрхийг тэрээр өөрийнхөө 6-р хүү Доржид өгч түүнийг Далай баатар хунтайжаар өргөмжилсөн байна. Ийнхүү өдгөө та бидний мэдэх Хөхнуурын дээд монголчууд тухайн бүс нутагт ирсэн түүхтэй. Төрбайх гүүш 1642 онд Төвдийн хаан болсноос хойш 1717 онд Зүүнгар Лхасийг эзлэх хүртэл энэ нутаг хошуудын мэдэлд байжээ.

Хөхнуурын түүхийг ярихаар Төрбайх гүш хааныг заавал дурдах хэрэгтэй болдог. Харин Төрбайх гэдэг хувь хүний гарваль угсааны тухайд түүхийн талаар материал сурвалж төдийлөн байдаггүй. Гэтэл Хөхнуурын Шининг хотын үндэстний их сургуулийн багш Цэрэнбал гуай надад дорх сонирхолтой түүхийг хүүрнэсэн юм.

Гүш хаан хэмээн түүхэнд тэмдэглэгдсэн Төрбайх бол Чингисийн дүү Хавт Хасарын 19-р үеийн хойчис юм. Анхны нутаг нь зүүн монгол гэж бидний нэрлэдэг Хөлөнбуйр орчимд байсан. Хасарын 7-р үеийн Асгалдай ноён Аригтөмөр, Өрөгтөмөр хэмээх хоёр хөвгүүнтэй байсан бөгөөд нас барахдаа хоёр хөвгүүнийхээ томд нь улсын хамаг өнгөтэй өөдтэй бүхнээ залгамжлуулж дүүд нь зутруу хэдэн албат, зулгийн хэдэн мал хуваарилсан байна. Ийн хандсанд нь гомдсон Өрөгтөмөр өөрт нь ногдсон албат иргэдээ дагуулан Хөлөнбуйраас явж Дөрвөн Ойрдыг түшихээр баруун монголд иржээ. Гэтэл Баруун Монголыг захиран хүчирхэгжиж байсан Тогоон тайш /Эсэний эцэг/ түүнд хүүхнээ өгч хүргэн болгон суулгасан байна. 1500-аад он болоход Хошуудууд Дөрвөн Ойрадын хүчтэй аймгийн нэг болон гарч иржээ. Тогоон тайшийн залгамжлагч Эсэн тайш алагдан Цоросууд доройтож эхлэх үед алтан ургийнхан хэмээн шүтэгдэн байр суурь нь дээшилсээр Хошууд аймаг Дөрвөн Ойрад /Цорос, Торгууд, Дүрвэд, Хошууд/-ын холбооны ахлагчаар суусан гэдэг. 1500-1600 оны эхэн хүртэл Хошуудын таван үеийн ноён Дөрвөн Ойрадын холбооны ахлагчаар суусан мэдээ бий. Тэдний шууд үргэлжлэл нь Төрбайх гүш хаан юм. Сонссон үзсэнээ хальт хуваалцахад ийм байна.

Б.Занданхүү

Үрээ мориндоо мордохоор үг хэлтэй байснаа санана

2012-01-15T02:02:00.000-08:00

/Аян замын тэмдэглэл/

/Хэл соёлоо мартсан Хэнаны монголчуудын тухай/

1. Төөрсөөр төрөлдөө

Төвд хүмүүс хонины нэхийг торго даавуу мэтийн бөсөөр өнгөлөлгүй шууд арьсан гадраар нь дээл хийж өмсөх нь элбэг ажээ. Байгаль дэлхий мал ахуйгаа бараадан амьдардаг тэдний хувцас хунар хийгээд бие цогцосын ариун цэврийн тухай бодох нь салхи нь шороотой, санаа алдах нь хориотой энэ нутагт дэндүү илүүц санагдана. Бороо шороонд элдүүр нь ханаж өөрийнхөө өнгийг хэдийнэ гээсэн хөдсөн дээлийн эмжээрт сэмэрсэн хоргойны саа үе үе гялтганах нь сэтгэлд нэг л эмзэг. Гоёл чимэглэлийн зүйл зохиогүй газартаа этгээд гэхээсээ илүү эмгэнэлтэй харагддаг ажээ. Ханцуй хормой нь хамтдаа газар шүүрдсэн хүлхгэр төвд дээлний цаанаас ил гарсан хиртэй хэнхдэг, галзуу мэт гялалзсан нүд, ширэлдсэн үстэй тэдгээр хагас зэрлэг хүмүүс хоорондоо амдо төвдээр учиргүй чанга хашгиралдан ярихыг гайхан сонжихын завсарт зургийг нь дарж явахдаа энэ хөөрхий хүмүүс миний цус махны нэгэн хэсэг байсныг даанч мэдсэнгүй ээ. Түүхийн нэгэн цаг үед Монголын хүчирхэг дээдсийн илдний ир болж явсан итгэмжит хүлэг баатруудын хойчис өнөөдөр ийнхүү Төвдийн их уулсын дунд хүн төрөлхтөний хөгжлийн түүчээнээс гээгдэж түүхийн хуудас зузаалахаар уусан замхарч байгаа нь нэн эмгэнэлтэй.

Хятадын баруун хойд орны Цинхай муж буюу Хөхнуур Төвдийн өндөрлөгт орших Төвдийн өөртөө засах Хуаннан жүгийн Хэнан шенгийн дөрвөн түм орчим монгол ийнхүү Хятад газар дахь төвдийн тоог “нэмжээ”. Дөрвөн үеийн өмнө гээгдсэн монгол хэлний ор мөр болох ганц нэгхэн монгол үг хааяа тэдний амнаас унах хэдий ч өмссөн зүүсэнтэйгээ үл зохицох мэт харь сонсогдоно. Нэгэн цагт Хошууд хаант улсыг байгуулж Хөхнуур Төвдөд эзэгнэлээ тогтоож асан Төрбайх гүш /Гүш гэдэг нь “гуо ши” буюу улсын багш гэсэн утгатай хятад үг. Төрбайх эе эвийг эрхэмлэсэн, эрдэм билэгт нэгэн байжээ/ хааны ноёрхол суларч асан 1700-аад оны эхэн үед түүний 5-р хөвгүүн Илдүүжийн ач хүү Цагаан Данзан авгаа Манжийн төрд худалдаж олж авсан хэргэмээрээ энэхүү Хэнан шенгийн монголчуудын анхны Чин вангаар өргөмжлөгджээ. Чухам энэ үе бол Хэнаны монголчуудын алтан сайхан цаг үе байжээ. Манжийн төрд нүүртэй эзэн вантайн хувьд өнгөтний дээдийг өмсөж амттаны сайныг зооглож эхэлсэн тэд Чин вангаа бурхан лугаа шүтэж байхдаа энэ нь тэдний хожмын унал мөхлийнх нь бартаат замын эхлэл болохыг мэдсэнгүй.

Цагаан Данзан шарын шашныг хөхиүлэн сайшааж Төвдийн бурхан шашны томоохон төв Лавран хийдийг санаачлан байгуулж эхний ээлжинд 500 монгол залууг сонгон хувраг болгож дуган дацангийнхаа хэтийг цахижээ. Дараа дараагийн Чин вангууд ч Лавран хийдийн “боловсон хүчний” энэхүү уламжлалыг сахин хадгалж эрдэмтэй монгол залуусыг сүмийн горлом руу илгээхийн зэрэгцээ бурханы шавь болсных нь төлбөрт эд агуурс, гэр малаар урамшуулан тэтгэсээр байсан юм. Ийнхүү бурханы номхон шавь нар олшрохын хэрээр ард нийтээрээ Лавран хийдээс өөр харах бараа хандах зүггүй болж нэг л мэдэхэд боолчилж явсан төдүүдийнхээ боол нь болжээ.

Одоо эндэхийн монголчуудыг монгол гэж хэлэх аргагүй болж. Өгүүллийн эхэнд дурдагдсан хүлхгэр дээлтэй хүрэн улаан төвдүүд шүү дээ тэд маань. Харин монгол хэлээ мэдэхгүй ч монголоороо дуу сайхан дуулчихдаг аж. Дууныхаа утгыг мэдэхгүй ч, бүр нэг сэтгэлээсээ дуулна. Шенгийн төвөөс холгүйхэн өвөлжиж байгаа малчдынхаар хэсэж явахдаа энэ нэг дууг өр шимшрэн сонссон юм. Настай аав гэрийнхээ гадаа араг тохойлдон суучихаад жаахан сөөнгө боловч аргилхан хоолойгоор ийнхүү дуулна.

Өндөр өндөр уулан дээр гарвал

Жороо морио санана

Яагаад саналаа гэвэл

Жороолж явснаа санана

Өндөр өндөр уулан дээр гарвал

Ах дүүгээ санана

Яагаад саналаа гэвэл

Наадаж байснаа санана

Өндөр өндөр уулан дээр гарвал

Эзэн ноёноо санана

Яагаад саналаа гэвэл

Эзэлж явснаа санана

Өндөр өндөр уулан дээр гарвал

Үрээ морио санана

Үрээ мориндоо мордохоор

Үг хэлтэй байснаа санана...

Тэд лам хүнтэй тааралдвал малгайгаа авч хүндэтгэдэг. Бас монгол хэлтэй хүнтэй тааралдвал өөрийн мэдэлгүй малгайгаа аваад нүдэнд нь нулимс цийлэгнээд ирдэг...

2. “Морьтой” ч болоосой...

Энэ нутагт морийг маш их дээдэлж, адууны хийморьт сүслэдэг. Тиймээс морьтой холбоотой ёслол хүндэтгэлийн зан үйл арвинтай. Гүү унагалахад айлын эзэн ямагт унагаа “эх барьж” авна. Шинэ унагыг шандаст сайн хүлэг болгох гэж эгээ л хүүхэд өсгөх лугаа нарийн нямбай ажил болно. Энд хүүхдийг анх морины нуруун дээр гаргах гэж бас нэг лут ажил байна. Настнууд өдөр судар харж, айл хотлоороо цуглан идээ шүүсээ дэлгэн хүүхдийг моринд мордуулна. Хүүхдийг гурван нас хүрэхээс өмнө морь унуулах хориотой. Тусгай ёслол үйлдэлгүйгээр моринд мордуулах бас цээртэй.

Манай хөдөөнийхөн бол бага балчир хүүхдүүдээ хонины мориноос нь эхэлж дасгадаг, номхон морийг хүүхдийн унаа гэж өхөөрддөг. Харин энд бол яг эсрэгээрээ. Нутаг усандаа нэр цуутай хурдан хүлгүүдийг “хүүхдийн морь” гэж нэрлэнэ. Хүүхдийг анх морь унуулахдаа олон түмний мэдэх, нэр хүндтэй моринд мордуулахыг ихэд чухалчилна. Хожим нь тэдгээр хүүхдүүд том эрчүүд болсон үедээ, би тэрний тийм нэрт хурдан хүлгэнд анх мордсон хэмээн бахархан дурсч, энэхүү бахархал нь насан турш хэлэгдэх яриа хөөрөөний чимэг болдог. Анх морь унаж байгаа хүүхдийн жолоог томчуул нь барьж дэмнэхийг хориглоно. Хүүхэд өөрөө жолоо цулбуураа барьж гэр хотоо гурвантаа тойрдог. Түүнийг ийнхүү гороолж ирсний дараа томчуул нь цай идээ дээжилж амар мэндийг нь асуун, аян замдаа сайн явж их юм үзэж дуулав уу гэж хүүхдийг урамшуулдаг. Хүүхэд энэ үед эгээ л том хүн шиг хүндлүүлж байгаадаа урамшин морио дээдлэн бахархах үзлээр лугшиж байдаг. Энэ нутагт монгол ахуйгаас үлдсэн хамгийн гол зүйл нь морин эрдэнэ. Наадам найрын үед монголчуудын уясан морь маш сайн хурдалдаг, Түвд нутагт Хэнанчууд мориороо алдартай гэнэ. Хэнаны төв талбайд аргамаг хүлгийн уран гоёмсог цутгамал бий. Нутгийн захиргаанаас анх эл талбайд сарлагийн хөшөө босгохоор хэлэлцсэн ч монголчууд зад үзэлцсээр байгаад морины хөшөө болгож аваад санаа нь амарцгаажээ.

Ер нь эндэхийн монголчууд заргачаараа алдартай гэнэ. Түвд Монголчуудын хооронд нутаг ус булаалдсан тэмцэл үеийн үед өрнөсөөр, буу шийдэм хөдөлгөж хоёр талаас олон хүний амь насыг үрсэн ч эрх баригч хятадууд олигтой арга хэмжээ авч чадсангүй. Учир нь төвд, монголчууд хятадыг хүн гэж үздэггүй ажээ. Энэ нутагт хууль цааз, цэрэг цагдаа гэхээсээ илүү шарын шашны хэргэм мяндаг өндөртэй гэгээнтнүүд тэдний хэргийг шийддэг байжээ. Харин саяхнаас нутгийн захиргаанаас газар нутгийг нь хуваарилж өгснөөс хойш бэлчээрийн “мөргөлдөөн” зогсчээ.

Эндэхийн Монголчууд урин цагт зусландаа буухдаа айл хотлоороо бие биеэ бараадаж нэг газарт гэрээ тойруулан хүрээ үүсгэж буудаг байна. Чингисийн үеийн аравт мянгатыг санагдуулам эл хүрээгээ тэд “Зөвхөн монголчуудын ёс” хэмээн тайлбарладаг гэнэ. Нээрээ ч төвд айлууд ингэж буусантай тааралдаж байгаагүй хэмээн орчуулагч маань нотолно. Мөн дашрамд хэлэхэд гэрээ хэрхэн цэвэр цэмгэр барьснаас эхлээд гэрийнхээ гадаа хураасан зүйлс, аргалаа яаж хашаалсан зэргээсээ монгол айл андашгүй танигдана. Төвдүүд шиг хаа тааралдсан газраа хар майхнаа босгоод унаад өгөхгүй, гэр малаа адгуулах байдал нь эрс ялгарна. Ер нь монгол хүмүүс хаа яваа газраа, яаж ядарч зүдэрч байсан ч, хятад түвдүүдтэй харьцуулшгүй эрхэмсэг шүү гэх яриа хөөрөө Өвөрмонголд явахад олонтаа чих шүргэсэн ч цагийн эрхээр хайлж буй үндэстнүүдийн өөрсдийгөө дөвийлгөдөг хийтэй үгс төдийд бодон тоогоогүй сэн. Тэгтэл хэл усаа алдчихсан Хэнаны монголчуудын бургасан тоонотой монгол гэрт сарлагийн сүүгээр сүлсэн аагтай шаргал цайг амтархан оочлох зуураа өвөг монгол ухаан өнгө зүсээ гээтлээ удахын учрыг танилаа. Дэлхийг захирч явсан дээдсийн удам шүү дээ энэ чинь...

Гэсэн хэдий ч... морьтны үр хойчис энд монгол нутаг устайгаа хамт гээгдэж, эх хэлээ алдаж, эрэмгий түүхээ мартаж мориныхоо эмээлээс өөр тухтайхан суудалгүй Монголынхоо сургаас өөр дэмнэх ханьгүй явган сууж нүцгэн жаргаж буйг үзээд “морь муутай” улс юм даа бид гэж хөндүүрлэлээ.

3. Монгол улс минь байгаа цагт “сайхан” үхэж чадна

Хонины нэхий, кока кола, сарлагийн борц, хятад шаахай, ясан эрхи, цусан эвэр гэхчилэн ногоон хурганы арьс, нохойн битүү туурайнаас бусдыг өнгө алаглуулан өрсөн зээлээр хүн малын ялгадас гишгэчихгүйг хичээн самгардаж явтал яг өмнө минь зодоон цохион болоод явчихлаа. Зээлийн эхэнд явахад л хоёр төвд хоорондоо хэрэлдээд эхэлсэн юм. Гэтэл гэнэт тас няс буугаад явчихсанд хэлмэрч залуугаасаа учрыг асуулаа. Тэгсэн хашир хэлж байна. Энэ хоёр эхлээд нэг барааг булаалдан хэрэлдэж эхэлжээ. Тэгтэл нэг нь чи бид адилхан Хятадын боолууд байж нэгэндээ ингэж ихэрхээд хаа холдох вэ гэхэд нөгөө нь “Чи л хятадын боол. Харин би эх оронтой монгол хүн” гэсэн байна. Нөгөө төвд нь хятадын боол гэж хэлсэнд нь бачимдаад “Чамайг би тэгвэл алчихъя л даа” гээд дайрчээ. Гэтэл монгол нь “Би бол үхсэн ч үлдэх улс оронтой хүн, алагдахад гомдолгүй. Харин чи урт наслаарай, чамаар чиний улс дуусаж байгаа шүү” гэж хорыг нь маажсан аж. Ийм хэрүүл байнга болж заримдаа буу шийдэм, хутга мэсэндээ тулдаг гэнэ.

Гаднаас нь харахад хоёр төвд хоорондоо төвдөөр хэрэлдээд байдаг. Гэтэл улс үндэстэн дамнасан “олон улсын” хэрүүл хийж байх нь нэн хачирхалтай. Төвдүүд шаралхахаараа “Чи тэгвэл эх хэлээрээ ярихгүй юунд манай хэлээр яриад манай хувцасыг эгэлдрээд яваа юм бэ” гэж монголчуудын хорыг малтдаг. Монголчууд нь болохоор “Эх орон чинь та нараар дуусч байгаа шүү, урт наслаарай” гэж тавлан хариугаа авдаг ажээ. Харин Хятадын эсрэг заалдах болбол мөнөөх эвлэршгүй дайснууд чинь атгасан гар шиг нэгдэж аваад ханцуй шамлан орж явчихдаг гэнэ.

Энэ өдөр Хэнан шенгийн гудамжаар хүн ёстой багширч байлаа. Торгон дээлийнхээ энгэр хэсгийг далдартал том том шүр зүүж ханцуйгаа сугалдарсан ганган эмэгтэйчүүд, хөдсөн гадартай хоргой эмжээртэй төвд дээл хөглөрүүлсэн эрчүүд, хүүхдээ нуруундаа үүрч дүүрч түүртсэн эхчүүд гээд төвд монгол холилдсон олон түмэн зай завсаргүй сүлжилдэнэ. Төвөөс ядуу буурай айл өрхүүдэд тусламжийн бараа таваар олгох болсон сургаар хөдөөнийхөн ийнхүү шенгийнхээ төвд орж ирцгээжээ. Тусламж авах айл өрхийн тоонд орсон эсэхээ ч магадлалгүй морь мотоциклио хөлөглөн хөөрцөглөөд ирж.

Тусламж тараах ажиллагаа төв талбайд эхэллээ. Хятадууд төрөөс хуваарилсан атга будаа, чимх гурилаа тараах гэж ёстой л нэг сүрийг үзүүллээ. Будаа гурилаасаа үнэтэй баймаар том анонс өлгөж, улаан бүрээстэй сандал ширээгээр тайз засан, буутай хамгаалагч зогсоож байгаад л нам төрийнхөө бодлогыг сайшаан магтаж гарлаа. Удтал магтан сайшаасан мөнөөх ярианаас нь илүү өмнө нь хураалгаастай гурил будаанд нь л ардуудын нүд хоргодоостой. Нүдэн баримжаагаараа жинлэж, орой оройны хоол ундандаа тааруулан банжиж байна уу гэлтэй. Тусламжийн хүнснээс хувь хүртчих сэн гэх хүсэл хүн бүхний нүдэнд илхэн, түүнийгээ ч нууж хааж эрээлж байгаа шинжгүй, нүд нь шуудайтай гурилнаас салахгүй. Хотын хүмүүс хөдөө явахдаа хүүхдийн нүд хуурах хэдэн чихэр цүнхэлж явдгийг санаад энэ хүмүүс хүүхдээс өөрцгүй өрөвдмөөр нялх сэтгэхүйтэй болохыг зүрхшин харж байлаа.

Тусламж тараах ёслол өндөрлөхөд хувь хүртээгүй хэсэг нь бодож санах ч юмгүй мотоциклио сүрхийтэл асаан сархийтэл инээлдээд дүрхийтэл давхиад явчихлаа. Харин тусламж хүртэгсэд нүүрэндээ баяр хөөр тодруулсаар шенгийн гудамж зээлийг метрлэн хоршоо дэлгүүр хэсэн хоорондоо мөргөлдсөөр өдрийн хугас явцгаав. Чихэр жимс, хоол ундны голдуу жижигхэн түнтгэр богцуудыг хувцас хунарынхаа нэг хэсэг шигээр биендээ дүүжилж бөндөгнүүлсээр яваа тэднийг хараад ахиад л шимшрэв.

Харин тэд маань бодож санасан юмгүй, цагаахан инээмсэглэл гэрэлтүүлж, харь гаригийн зочин харж байх шиг хачин жигтэй нүдээр намайг ширтэн улаан цайм нүдэн дээр минь миний тухай эрээ цээргүй ярилцан тас тас инээнэ. Өмсөж зүүснийг минь шоолон хэрдээ л гоочилж байх бололтой. Өндрийн салхинд зутраад ноосон малгайн дээрээ хүрэмнийхээ юүдэнг дараад өмсчихсөн, нүүр нүдгүй ороолт давхарлаад ороочихсон, нүдний шил нь цантчихсан хачин л юм харагдаа л даа тэдний хувьд. Харин төвдүүд хасах гучин хэмийн хүйтэнд энгэр заамаа ил гаргачихсан, хөдсөн дээлээ сугалдаргалчихсан явах нь ерийн үзэгдэл. Мотоциклиэ асаагаад хөдлөхдөө харин дээлээ ханцуйлж, захыг нь босгоод, толгой бие нь ялгагдахгүй нэг л хачин уул овоо шиг хүнхийсэн юмнууд болж аваад давхиж одно. Уул руугаа учиргүй яарахыг нь яана...

4. Та Сухуд очих уу, эсвэл Хэнанд уу?

Хүлхгэр дээлтэй хүрэн улаан царайтай энэ хүмүүсийг аль нь төвд аль нь монгол гэдгийг нь ялгах арга байхгүй. Харин манай орчуулагч залуугийн яриагаар “монголчууд бол андашгүй” гэнэ. Тэд хэдийгээр төвдөөр ярьж байгаа ч соёл сэтгэлгээний хувьд яагаад ч ижилсэхгүй, илүү сэхээлэг, соёллог хэмээн ярьж байлаа. Эндэх монголчуудыг түвдээр Суху гэж нэрлэдэг ажээ. Суху гэдэг нь үгчилж орчуулбал “далчин” гэсэн төвд үг бөгөөд монголчууд анх ирж суурьшихдаа бөөгийн шашны зан үйлийн нэг хэлбэр болох “дал шатааж төлгө тавих”-ыг төвдүүдэд зааж байжээ. Явуулын хүнээс “Та Сухуд очих уу, эсвэл Хэнанд уу” гэж асуугаад Сухуд гэвэл монголчуудтай уулзах хүн байна гэж ядах юмгүй таачихна. Суху гэдэг нь тусдаа газрын нэр биш мөнөөх л Хэнанаа хэлж буй хэрэг. Тийн атлаа нэг газрыг төвд монголоор нь хоёр хуваан ийн нэрлэдэг аж.

Хуаннан жү нь дотроо зургаан шентэй. Жү гэдэг нь манайхаар хошуу хэмээн орчуулагдаж харин шен гэдгийг нь сум гэж хөрвүүлэх боломжтой. Тэгэхдээ Хятад Түвдийн хошуу болоод сум нь оршин суугчдынхаа тоогоор Монголын бараг нэг хот, аймагтай тэнцэх тул уншигчдынхаа ойлголтыг төөрүүлэхгүйн тулд засаг захиргааны нэгжийг нь хятад нэршлээр нь бичлээ. Мөн Өвөрмонголын хошуу, сум гэх ойлголт нь Төвд газрынхаас өөр ажээ.

Хуаннан жүгийн зургаан сумын хоёр нь болох Хүйсэн, Сэрмүлэн /өвсний соргог гэсэн монгол үг/-гийн монголчууд харьцангуй хожуу үед буюу 1960-1970-аад оноос монгол хэлээ гээжээ. 1980-аад оны дунд үед монгол бага сургууль хаагдаж багш нар нь амьдралын эрхээр хот газар бараадаж сурагчид нь уйлаад үлдэж байсан гэх. Надад хэлмэрчилж яваа залуу тэр сургуулийн сүүлчийн сурагч. Дөнгөж монгол бичгээ сурахаар эхэлж байх үед нь сургуулийг гэнэт хаах шийдвэр гарчээ. Ингээд тэрээр Хайши жү буюу Хөхнуурын баруун эргийн Дээд монголчуудын үндэстний бага сургууль руу сураар оджээ.

Өндөрлөг уулын бүсэд малаа дагаж он цагийн уртад монгол соёлоо хадгалсаар ирсэн Хөхнуурын Хайши /Хай гэдэг нь хятадаар нуур, ши гэдэг нь баруун гэсэн үг/-ийн монголчууд энэ нутагтаа монгол соёлын цөм нь болон оршсоор иржээ. Хөхнуурт байгаа 80 түмэн монгол /Хятадын хүн амын статистикт ийнхүү дурдсан байдаг/-ын тэн хагас нь Хайшид, үлдсэн хагас нь Хэнанд болон бусад ганц нэг шен гацаанд байдаг ажээ. Иймээс Хэнаны монголчууд Хайшийн Дээд монголчуудыг хамгийн ойрын саднаа гэж үздэг. Үнэхээр ч нэг цаг үед буюу 1636 онд Гүш хааныг дагаж ирэн Хөхнуур Төвдийн өндөрлөгт хаан сууж энэ газрыг эрхшээж байсан баатарлаг дээдсийн удам аа. Дөрвөн ойрадын холбоог тэргүүлж байсан Хошуудын хаан Төрбайхын хүү Даш баатарыг таалал төгссөний дараа түүний хүү Лувсанданзан Хөхнуурын бүх Монголчуудын эзэн залгамжлагчаар өргөмжлөгдсөн ажээ. Тухайн үед Манжийн төр нутаг орныг захирагч ноёд түшмэддээ Чин ван цол өгдөг уламжлалын дагуу Хөхнуурын Монголчууд Лувсанданзангаа Чин ван хэмээн өөрсдөө өргөмжилж байх тэр үес Төрбайхын ач Бошгот Жинүүний хүү Цагаан Данзан вангийн хэргэмийн төлөө авгатайгаа шөргөөлцөж эхэлжээ. Чухам яг энэ үед тухайн үеийн Далай ламыг баривчлан авчирч тушаахыг Хөхнуурын монголчуудад Чингийн төрөөс зарлиг болгожээ. Харин хошууд монголчууд Далай ламыг Манжийн төрд хүргэсэнгүй. Угийн жөтөөрхөж явсан Цагаан Данзан Манжийн хаанд очин “Далай ламыг хүргэсэнгүй энэ учир Лувсанданзангийнх” хэмээн хошуу өргөж Хөхнуурын чин вангийн хэргэм хүртжээ. Ийнхүү хошууд монголчууд хоёр Чин вантай болсон байна.

Зүүнгар Төвдийг цохих үед Чингийн төр Лувсанданзангаар Зүүнгарыг цохиулж оронд нь Чин ван хэргэмийг нь буцаахын хамт Гүш хаан цолыг нь сэргээж өгнө хэмээн тохиролцсон ч амлалтаа биелүүлсэнгүй. Иймд Чингийн төрөөс олгодог бүх хэргэм зэргийг хэрэгсэхгүй, монгол цол хэргэмүүдээ сэргээн Хошууд хаант улсаа сэргээн байгуулъя гэж Хөхнуурын бүх хошууны ноёд Цагаан толгойд цуглан зөвшилдөхөд Цагаан Данзан очсонгүй. Тиймээс эхэлж дотоодоо түвшитгэе хэмээн Цагаан Данзанг цэрэглэн цохисон ч тэрээр зугтан Чингийн өмгөөлөлд очжээ. Ингээд Чингийн гурван замын цэрэг Лувсанданзангийн бослогыг дарж Цагаан Данзанг Хөхнуурын Чин вангаар өргөмжилсөн байдаг. /Энэ үеийн тухай зүрх өвдтөл шүлэглэсэн “Гасын цагаан дэрс” хэмээх дууг дээд монголчууд эрхэмлэн дуулсаар өдгөө хүрчээ/. Тэр үеэс Цагаан Данзанг дагасан Хэнан /”Хэ” гэдэг нь хятадаар гол, “нан” гэдэг нь өмнөд гэсэн үг бөгөөд Хатан гол буюу Шар мөрний өмнөд хэсгийн монголчуудын нутгийг Хэнан хэмээн нэрлжээ/-ы буюу монголчууд шарын шашинд нэвтэрхий орж, харин Хөхнуурын баруун бие Хайшигийн хошууд /Лувсанданзангийн/ монголчууд эзэн вандаа тэрслээгүй ч эгэл номхон ардын хувиар малаа даган амьдарсаар Дундад их гүрний шуурган хөгжлийн эл цаг үетэй золгожээ. /Эл дашрамд дурдахад 2006 онд би Хайшийн буюу Хөхнуурын монголчуудын тухай “Ар Монголдоо хурга болж төрөөд ирэг болж идүүлэх сэн” хэмээх аян замын цуврал тэмдэглэлүүд бичин Монголын нэлээд хэдэн цахим хуудсуудад тавьж байсныг эрхэм уншигчид санаж буй биз ээ/

...Хөхнуурын дээд монголчууд руу амь тэмцэн зорьж очсон манай залууг том жижиггүй гайхаж “Энэ нэг төвд хүүхэд яагаад монгол сургуульд сурах гээд зүтгээд байдаг юм бэ” хэмээн ихэд сониучирхан угтаж байсан гэдэг. Ганц ч монгол үггүй тэрээр эхлээд хүүхэд багачуудын доог болж байсан ч угийн монголдоо сэтгэлтэй найрсаг Дээд монголчуудын халамжинд төдий удалгүй эх хэлээ сурч, багш нарын хамгийн хайртай сурагч болтлоо дэвшсэн байна. Удалгүй Хөхнуурын монгол үндэстний их сургуульд суралцан төгсч ирээд төрөлх Хэнан шендаа засгийн ажил хийжээ. /Энэ газарт Засгийн алба хашихын тулд хятад төвд хэлэндээ маш гаргуун байх ёстой/. Таван үеийн өмнө мартагдсан монгол хэлээ “нөхөж” сурсан түүн шиг “эрдэмтэй номтой хүн” энэ шенд дахин гарсангүй. Хөгшчүүл нь түүнийг “хол явах хүү” хэмээн хэлэх үгээ олохгүй магтана.

Нэгэн настантай уулзахад тэрээр, “Хөдөө амьдардаг төвдүүд соёл дорой. Монгол улс байдаг гэдгийг ойлгодоггүй. Хэнан шенгийн монголчуудаар Монголыг төсөөлдөг. Бид улстай үндэстэнтэй гээд хэлэхээр Хятад улсыг хэлж байна гэж ойлгодог. Эсвэл Хөхнуурын Дээд монголчуудыг түших нөмрөө болгож байна гэж боддог. Залуус бас төвдүүд шиг харанхуй болж байна. Бичиг үсгээ мартсан, түвдээс өөр хэлгүй, ядаж хятадаа ч сураагүй. Энэ газраас өөр газар явъя аа хэлгүй, хөлгүйтэй адил болжээ. Монгол улс бий гэдэг үгийг настнуудынхаа ярьдаг үлгэр гэж төвдүүдтэй адил боддог болсон нь хамгийн харамсмаар. Одоо бид бүгд төвдүүдэд хайлсан учир Сухутай уулзъя гэж зорьж ирэх монгол хүн байхгүй ээ. Биднийг монгол гэж үзэхгүй хаяжээ, халаг. Хаягдахаас аргагүй учир бас байна аа. Бид хэлээ мэдэхгүй ээ, түүхээ бас мэдэхгүй ээ. Тэгэвч төвдүүдтэй хэрэлдсээр үзэлцсээр байна аа. Нэг усанд живж байгаа боловч нэгийгээ үзэх тангарагтэй. Үр хүүхэд харанхуй болж байгаа нь хамгийн хэцүү еэ. Сэтгэл амар нүд аних аргагүй ээ. Үр хүүхдээ энд үлдээж үхэшгүй ээ. Монголоо бараадаг гэж их бодно оо. Өвөр Монгол руугаа явуулъя улс зөвшөөрөхгүй, тийм бяд бидэнд бас байхүй ээ” хэмээн цөхрөн үглэж байсан юм.

Энэ нутагт өвгөд настнуудтай уулзавч үүх түүхээ үл мэдэх байдал нь намайг үнэнхүү гайхшруулж байсан юм. Та бүхэн энэ газарт хэдийд нүүдэллэж ирсэн, ямар дээдсийн хойчис вэ гэхэд хариулах хүн олдоогүй. Бид монгол хүмүүс, төвдүүдээс өөр шүү гэхээс өөр үг хэлж үл чадна. Аливаа улс үндэстний бичиг үсэг гэдэг тухайн улс орныхоо түүхийг тээж явдаг ажээ. Түүхээ мэдэхгүй ард түмнийг ойд төөрсөн сармагчинтай зүйрлэдэг нь тун чиг оносон адилтгал юм гэх бодол гол харлуулж билээ.

5. Сайхан зүүд зүүдэлсэн юм, хүү минь ирэх байж

Хэнан шенгийн гудамж зээлээр төвд монгол нь мэдэгдэхгүй түрэмгий ширүүхэн улсын дунд гутлынхаа халцарсан хоншоорыг ширтэн дуугүйхэн гэлдэрч явахдаа юунд ч юм жигтэйхэн их гуниглаж байлаа. Ийнхүү өлөг өвчтэй хүн шиг баахан тэнэсний эцэст юу ч болсон нэг настантай уулзаж аяга бүлээн цай оочлонгоо ганц нэг юм асууж шалгаагаад авахаар шийдэв. Ахиад л ажлыг нь хийлгэхгүй дуудах боллоо нөгөө муу орчуулагч “эрдэмтнийгээ”. Манай хүн ч цааргалалгүй давхиад ирлээ. Намайг очсон цагаас эхлээд л баярлаад хөөрөөд, цаг зав л гарвал “Монголын сонин ярь” гээд шалгаагаад суучихдаг хүн. Би ч Монгол Улсын сонинг дуртайяа хуучилна. Юу асууна, тэрэнд нь хариулна. Нутгаа санаж явааг ч хэлэх үү, ярих хачин дуртай болчихож. Хөх хотод хэдийгээр элэг нэгтнүүдийн дунд байгаа ч Улаанбаатараа л санаад заримдаа ч “уяанаасаа алдуурчихмаар” болно.

-Монгол улсад олон эхнэр авдаг болжээ гэж манай энд яригдсан, энэ үнэн юмуу? Бүр нэгээр тогтохгүй нэлээд хэдэн “худлаа хэлэхгүй” хүн хэлсэн шүү...

-Худлаа, худлаа. Тийм юм ёстой байхгүй. Хууль нь ч байхгүй юм чинь. Олон эхнэр авахын тулд чинь эхлээд ядаж хуультай болох хэрэгтэй биз дээ? Монгол улс ардчилсан бусад улс орны адилаар хүний эрхийг дээдэлж хувь хүний үзэл бодол, үг хэлэх эрх чөлөөг ямагт хүндэтгэдэг. Яахав, зарим нэг хүмүүс наргиан наадам болгож “Олон эхнэртэй болох хууль батлуулъя” гэж алиалдаг л байхгүй юу. Юу гэж энэ хөгжил дэвшлийн 21-р зуунд монголчууд тийм балай юм хийж байхав дээ.

-Оо заза. Сайхан юм. Нээрээ монгол хүн олон эхнэрээр ч яах вэ дээ гээд л манай залуу цайлгахнаар инээн өөрийгөө шоолно. Тэгснээ л тэсгэлгүй ахиад л хөгийн хөгийн юм асууж эхэлнэ. Хоёулаа ийнхүү төвд сууринг монгол инээдээр хөгжөөсөөр нэгэн настныд ирлээ. “Эрдэмтэн” маань эхлээд утсаар ярьчихсан болохоор настан үүдэндээ зогсож байлаа. Бид хоёр дэмий балай юм ярих сан гэж ам загатнахдаа унаанд суулгүй алхсаар ирсэн юм. Хөөрхий нэлээд даарчихсан бололтой гаднаа хүлээж зогсоо настныг хараад яаралгүй алхсандаа үнэхээр гэмшлээ.

-Заа, сайн байна уу Та? Сайхан өвөлжиж байна уу гээд мэндэлсэн чинь өвгөн өөдөөс

-Сайн байна уу гэж байна. Монголоор дуугарчихав уу даа гэж бараг цочих шахуу зогтустал орчуулагч маань араас нударч би ч бантсандаа чигээрээ алхаад гэрт нь орж явчихав. Эндэхийн айлууд бие биенээ дуурайгаад хийчихсэн юм шиг яг адилхан жижиг шавар байшингуудад сууна. Гаднаа хэцтэй, таславч бүхий үүдэн хэсэгтэй, хоёр өрөө шавар тагз. Хаанаас нь ч харсан хятад газрын оромж. Дотроо харин харьцангуй тохилог. Өвөө араас орж ирээд пийшин дээр даргилж байсан данхтай хар цайнаас шаазан аяганд хийгээд барилаа. Төмөр тавган дотор боов боорцог гаргаад таваглаж байна. Эргэнэгнийхээ ар өврөөс борлочихсон даавуу ууттай чихэр боорцог гаргаж ирэн түнтгэнэж байх нь эмээтэй минь эгээ адилхан. Нэг их сайхан санагдаад сэтгэл цадаад явчихлаа. Ядарч зутарч явахад тохилог хээнцэр зочид буудалд биш ийм нэг борог тарчигхан ч гэлээ гэрийн дулаанд ороод ирэхэд л сэтгэл санаа амраад тайвшраад явчихдаг юм.

Өвөөтэй хууч хөөрлөө. Өвөө асуусан бүхэнд айхтар цэгцтэй нямбай хариулах мөртөө өөрөө санаачилж “буу халахгүй” юм. Хэлмэрч маань бид хоёрын үгийг нааш цааш нь болгож байх зуур өвөө хэдийнэ ухасхийж босоод цай цүй болоод л түнтгэнэчих юм. Аян холын хүн ядарч яваа гэж бодож байгаа нь харваас андашгүй. Өвгөнөөс үүх түүхийн учир жанцан тодруулах гэж хэдэнтээ оролдоод барсангүй. Мань хэлмэрч “Би танд хэлээд байгаа шүү дээ. Настнууд маань ч түүхээ мэдэхгүй. Тэгэхээр мэдэхгүй юмыг нь ахин дахин асуух хэрэггүй ээ. Өвгөн сандарчихна” хэмээн эвтэйхэн мулталж байна. Өвөө харин надаас Монгол Улсын сонин сайхныг асуугаад орчуулагчийг цангааж орхилоо.

-Монголчууд маань Цагаан сараа тэмдэглэж байгаа юу, эсвэл нөгөө Христийн баярыг тэмдэглэдэг үү?

-Цагаан сараа тэмдэглэлгүй яахав. Шинийн нэгний өглөө Монгол Улсын Ерөнхийлөгч улсынхаа хамгийн өндөр настныд очиж золгодог...

Хэлмэрч залуу уулга алдан “Нээрээ үнэн үү” гээд сүйд. Тэр хөөрлөөрөө сүртэй ч орчуулав бололтой. Орчуулж эхэлтэл өвөөгийн нүдэнд нулимс мэлтрээд ирлээ. Өвөө нулимсаа эрээ бараагүйхэн шударчихаад ахиад л асуулт асууна.

-Монгол маань одоо дэлхийн улсуудын хаахна явна, хөгжлөөрөө?

-Нийгмийн тогтолцоо, залуусын боловсрол, улсын нийт иргэдийн эрүүл мэндийн түвшингээрээ бол дэлхий нийттэйгээ хөл нийлүүлж яваа. Монголд баян ядуугийн ялгаа эндэхийнх шиг биш ээ. Нийтээрээ хангалуун, эрх чөлөөтэй амьдарч, сурч боловсорч байна. Хүн амын тоо ч өсөн нэмэгдэж байгаа. Олон хүүхэд төрүүлсэн ээжид төр засаг одон медаль өгдөг, бас хүүхдүүддээ төрөөс мөнгө өгдөг.

-Ямар сайхан бэ гээд өвгөн хэнгэнэтэл санаа алдаад тачигнатал гэнэт инээд алдах нь “Үхсэн ч гомдолгүй боллоо” гэж хэлэх шиг...

-Өвөө, та энд ямар ажил алба хашиж байсан бэ, эсвэл малаа л дагасан уу?

-Би уг нь энэ хажуугийн Хүйсэн сумын хүн юмаа. Хүйсэн гэдэг чинь монгол нэр шүү дээ хүүхээ /гэж хэлээд над руу сүрхий нухацтай харав/. Намайг Гаадаа гэдэг. Аавыг минь Абу гэдэг байсан. Би олон жил ардын төлөөлөгч хийсээн. Малчдын амьдрал ахуйг хянаж мэдээлдэг, цалин хөлсгүй нэг тийм ажил даа. Би уг нь ижий ааваас 11-үүлээ хүн юм. Хоёр ах минь Соёлын хувьсгалын үед биеэ хорлосон. Бусад нь ч насалж жаргаж гавьсангүй өөр өөрийнхөө жам мөрөөр өөд болцгоосон. Одоо 70 гарсан өвгөн ганцаараа үлдчихээд л байна даа. Хүний үйлийн үр гэдэг хэцүү юм даа. Өөрөө би зургаан хүүхэдтэй. Гурав нь бас үгүй болсоон. Одоо ганц хүү, хоёр охин мал дээр байгаа даа. Энэ газарт монгол их урт насалдаггүй юмаа...

Юм асуух гэсэн чинь хоолой дээр бөөн юм зангирчихаад дуугарч болсонгүй. Дэмий л тараг халбагадаж суулаа. Өвгөн намайг ирэхэд жигтэйхэн хөөрөөд “Хэдэн өдрийн өмнө би хүн болсоор үзээгүй хачин сайхан зүүд зүүдэлсэн юмаа. Эмгэндээ ярьж өгөөд нэг л сайхан юм болох нь дээ гэж хоёулаа хөөрцөглөж суусан юм. Тэгтэл эмгэн өнөөдөр яагаад ч юм гэнэтхэн бүр холын айл руу майжигнаж очоод тараг аваад ирсэн. Тэгсэн мөртөл хоёулаа таргаа идсэнгүй шинээр нь хадгалаад байж байлаа. Хүү минь ирэх байж...

Өвгөний хөл газар хүрэхгүй хөөрнө. Эмгэнээ л дуудчихмаар байна, эмгэнтэй минь уулзаад яв гэж гуйсаар байтал нь яараад босоцгоолоо. Орчуулагч маань нэг монгол хэлтэй андыгаа дуудчихсан, их холоос ирж байгаа юм гээд байдаг. Нөгөө хүн нь оройн зоог барихаар хоолон гэрт мах чануулчихаад хүлээж ядан утас цохиод арга буюу хөдлөх боллоо. Өвгөн биднийг ирэхэд хүлээж зогссон яг өнөө газраа хадаатай юм шиг үлдлээ. Гараа далласан чинь өөдөөс гар далласангүй, харин алга хавсарч байгаа харагдлаа. Хангинатал уйлмаар санагдсан ч нулимс их хол байлаа...

Б.Занданхүү

/Хятадаас интернэт дэх гол гол мэдээллийн сүлжээнд орох боломжгүй, хаалттай байдаг. Түүний нэг нь бидний энэ блогспот билээ. Зандаа эгч минь өөрийн блогтоо нэвтэрч чадахгүй болоод, надаар дамжуулж блог руугаа бичлэг оруулах гэсэн боловч бид хоёр гэж адилхан уймраа улс болж таарч, тэр маань ч нууц үгээ санасангүй, би ч эндээс түмэн зүйлийн нууц үг зохиож хийгээд бараагүй билээ. Тэгээд нэг ухаан гаргаж, эгчийнхээ аян замын тэмдэглэлийг өөрийн блогтоо тавихаар шийдсэн юм. Би уншаад уйлсан. Та уншаад яахыг ёстой таашгүй./

Сул тэмдэглэл

2012-01-09T01:34:00.000-08:00

"Алтан өд" гэдэг наадам сэтгүүлчдэд хаалттай байлаа гээд буруу нь ч бас юу байхав. Зохиолчдын эвлэл гэдэг нэртэй иргэний нийгмийн байгууллага байгууллагынхаа шилдэгүүдийг шалгаруулж байгаа нь нийт уншигчдад, нийт ард түмэнд ямар хамаа байна. "Алтан өд"-ийг зохиолчдын хорооны гишүүн хүн л авдаг бол шүү дээ.

Зохиолчдын эвлэл гэж байгууллага гишүүддээ л хамаатай нэр алдарын хуваарилалт хийчихээд түүнийгээ Монголын утга зохиолын шилдэг мэтээр сурталчилдаг нь донгиорол. Энд нэр алдар уг нь хамаагүй л дээ. Гэхдээ зохиолчдын хорооны ганц хийдэг ажил нь шагнал олгох, шагналд тодорхойлох шүү дээ. Уг нь гишүүдийнхээ оюуны өмчийг хамгаалах, оюуны өмчийн эрх зүйн орчинг сайжруулахад мэргэшсэн хуулийн байгууллагатай хамтран ажиллаж, хуулийн төслийн боловсруулалтанд гар бие оролцох, эрх нь зөрчигдсөн гишүүндээ өмгөөллийн дэмжлэг үзүүлэх, гадны эрдэм шинжилгээ, судалгаа, утга зохиолын байгууллагуудтай хамтран ажиллаж, хэдхэн дарга нар аялаад байх биш гишүүдээ хөгжихөд тус дэм болох, олон улсын нэр хүндтэй зохиолчдыг урьж ирүүлж лекц, хурал тавиулдаг байх, залуучуудаа сургууль соёлд явуулдаг байх нь тэдний үндсэн ажил баймаар.

Ядаж цахим мэдээллийн эринд оршиж буй, бичгийн өвд тулгуурласан байгууллага байж интернэтэд ганц вэб хуудас босгоод аятайхан аваад явчихаж чадахгүй байгаа улсыг юу гэхэв. Тэгтэл "Соёл-яруу найргийн академи" хэмээх би андуураагүй бол хоёрхон хүний орон тоотой байгууллага http://muzo.mn/ гээд уран зохиолын бүхэл бүтэн онлайн мэдээллийн бааз нээчихлээ шүү дээ. Бас уран зохиол, хэл шинжлэл, Монгол судлалын http://www.greenbough.mn/ гээд дагнасан вэб сайт байгуулагдсаных нь ард миний үеийн хоёр гуравхан залуу бий. Тэгтэл http://ayurzana.mn/ гээд хувь хүний сайт хүртэл нээгдчихэж. Энэ бүхэнтэй харьцуулвал "Монголын" гэсэн тодотголтой, өчнөөн олон гишүүнтэй, 3 давхар /4 ч билүү?/ байртай МЗЭ-ийн юу хийж суудаг нь үнэхээр бүрхэг юм даа.

Бас нэр дээр нь гардаг "Утга зохиол урлаг" гэж сонин байна. Үнэхээр дампуурсан сонин. Өөр юу хэлэхэв. Тэнд утга зохиол, урлагийн тухай олигтой мэдээлэл үзээд өгье гэсэн ч байхгүй. Хоёр жилийн өмнө нэг нээгээд хартал "Нобелийн шагналт зохиолч Пауло Коэло" гээд бүтэн нүүр юм туучихсан байсан. Би л лав Коэлог Нобелийн шагнал авсан гэж дуулаагүй. Тэгээд л сэкс зөвлөгөө, архины маазраа, зурхай, далд ертөнц, хамгийн сайндаа хуучны тулхтай улсын бэлтгэж байсан архивын материалаараа биднийгээ гялайлгана шүү дээ. Өө, өнөөх мундаг зохиолчдын чинь гар дороос гарч байгаа сонин нь, тэдний захиалж уншдаг сонин нь энэ юм уу? гэж уулга алдмаар.

Бас нэг хүн зохиолчдын хорооны номын санд суух гэж очоод олоогүй тухайгаа ярьж байсан. Мань хүн гадагш дотогш их тэнэчихсэн болохоороо зохиолчдын байгууллагын хажууд заавал номын сан байдаг гэсэн хатуу ойлголттой. Тэгтэл манай 3 давхар зохиолчдын байгууллагад номын сан битгий хэл зохиолчдынх нь шинэ уран бүтээлийн дээжтэй танилцчих ханын самбар, ядаж ном хэвлэлийн сээтэг ч байхгүй. Уг нь гишүүдийнхээ уран бүтээлийг архивлаж, каталогижуулаад уншигчдад дэглэж, номын сан маягаар үйлчилдэг байх учиртай л даа. Бүр цаашилбал зохиолчдынхоо уран бүтээлийг орчуулах, гадагш түгээхэд ч менежмэнт хийж, гадагш тархаж буй үйл явцынх нь дунд зохиогчийн эрх энээ тэрээг нь хамгаалдаг байх ... За энэ тухай яриад нэмэргүй ч юм уу? Уг нь энэ бүхнийг хийхэд мөнгө биш, толгой л хэрэгтэй ш дээ. Олон улсын, олон нийтийн, төрийн бус байгууллагуудтай хирэндээ зууралдчихсан хүний хувьд хэлэхэд, харахад ийм л харагдаж байна даа.

Хэрээ, Кафка, бас нэг хүүхэд...

2012-01-05T09:06:00.000-08:00

Намайг нэг хүн "Чи чинь улаан блогчин биз дээ..." гэж хэлж, би түүнийг нь сонсонгуутаа олон нийтийн арга хэмжээн дээр байгаагаа ч мартаад маш чангаар инээж билээ. Юу гэчихвээ? ха ха ха гээд л. Улаан блогчин нь блог бичилгүй долоо найм хоночихсон байнам.

Сониноос Кафка гэдэг чинь Чех хэлний "Хэрээ" гэсэн үг гэнэ шүү. Яг ч бас хэрээ биш юм аа, ухаад үзвэл улаан хушуут, турлиах хавийн шувуу бололтой. Хэрээ тотемтой хэдэн туурвигч байнаа? Эдгар По? Кафка? Хэрээ нэг л сэтгэлд хүйтэн, хар эрчимтэй, нууцлаг шувуу шүү. Ойроос хардаггүй нь яамай даа. Түүнээс энэ ширээний наана цаанаас харц тулгарвал аягүй бол би дальдчиж магадгүй ээ. Эдгар По ч ялгаагүй, зургийг нь хараад байхад харцнаас нь дальдармаар санагддаг юм. Бас нэг л хүйтэн.

Ингэхэд хэрээ анх Төв Азиас Австрали, Хойт Америк, Африк, Европ руу тархсан гэнээ. Бас ухаанаараа бусад шувуудаас хамгийн дээгүүрт тооцогддог гэнэ. Хотын хог хаягдлаас олсон талхны үйрмэгээрээ өгөөш тавьж загас барина. Олсон самраа зам дээр зөөгөөд тавьчихна. Тэгээд машин ирж дайрахыг нь анаж байгаад үйрмэг болсон самраа түүж иддэг гэнэ. Хэрээ 300 насладаг гэдэг ярианы үнэн эсэхийг шалгах гэж яваад дээрх мэдээллүүдийг олж харав. Харин тэгсэн 20-30 насалдаг юм байна. 300 насладаг гэдэгт нь бүүр итгэчихсэн явсныг минь яана. Мөн ч гэнэн байгаам шүү.

Бага байхад эмээ маань "Үдээс өмнийн хэрээ сайн хэл дуулгана. Үд өнгөрсөний дараах хэрээ муу хэл дуулгана," гэдэгсэн. Хэрээ муухай хашхираад тоонон дээгүүр гурав эргэвэл ёр зөгнөж байна гэнэ. Санаа дагаад ч тэрүү ард нь заавал нэг сайнгүй юм тохиох шиг. Тоонон дээгүүр хэрээ дугарч эргэвэл эмээ минь үнэн голоосоо нүүрээ үрчийлгээд, дуу шуу нь цөөрч нэг л түгшингүй болчихно.

Уг нь хэрээ хүнд гэм халгүй. Муу нэвсгэр элээг бодвол шүү дээ. Элээ дэлгэцтэй ааруулаас шүүрээд амар заяа үзүүлэхгүй. Харин эмээ маань түүнд "Ядаж л хар биш бор зүстэй шүү дээ," гэж тал өгнө. Өнгө зүс хүний сэтгэлд хэчнээн нөлөөтэй байдаг нь тэр биз.

Багадаа би ууланд тэнэж яваад нэг хэрээний өд олсон юм. Шилтэй бэхэнд далбайсан том том өд дүрээр бичдэг мундаг дүртэй ах нарыг кино шийнээс харсанаа санаад өнөөхийг аваад бүсэндээ хавчуулчихсан нь тэр. Тэгтэл эмээ "Хар хэрээний өд авчирлаа, хая... Яаж ч үхсэн амьтан юм билээ," гээд халгаадаггүй. Би "Үхсэн хэрээний өд биш, өд нь гуужаад унасан юм. Одоо соруулдаг үзгээр бичихээ болилоо. Өдөөр бичнэ," ухааны юм ярьж тэрүүхэндээ тэрслээд хүн төрлөхтөний бичгийн соёлын хөгжил дэвшилийг бараг гурав, дөрвөн зуун жилээр ухраачихав. Эмээ "Гэрээс гарга.., Хол чулууд наадахаа. Малын хөлд гишгүүлчихвээ. Хотноос хол аваачиж хаяаарай!" гэж үглэсэн хэвээр... Би ч тэмцлийн хүчийг үзүүлж байж арай гэж өдөө авч үлдлээ. Бэхэнд дүрж бичдэг баатар болж ширээ сандал, дэвтэр ном, дэвсгэр ширдэг гээд нилээд олон юм толботуулж орхилоо. Өд маань ч өөдтэй гарч байгаа юм алга. Тасалдаад, палийгаад л...

Нэг өдөр эмээ бид хоёр гэрийнхээ гадаа нарлаж суулаа. Эмээ маань ганц нүдний дурангаараа айлын нүүдэл дурандаад л. Хүнийх нь тоог сайтар гаргаж байж тосч очих аяганыхаа тоог гаргадаг юм. Би хажууд нь өдөө бариад сууж байв. Наранд өнөөхөө барин, нэг нүдээ аньчихаад, эргүүлж тойруулан, алмай зугаа гаргаж суугаа нь тэр. Тэгтэл эмээ над руу эргэн харсанаа "Наадах чинь харин наранд гоё гялалздаг юм байна шүү. Алив.., надад өгөөд орхи доо," гэж байна. Би тун ч эргэлзэнгүйгээр өдөө сарвайлаа. Эмээ маань түүнийг эргүүлж тойруулж харсанаа "Сайхан гялалздаг юм байна. Юм бичих гэж байгаа бол үзүүрийг нь зорж нарийсгаад өгье," гэж билээ. Тэгэж би хэрээний өдөн үзэгтэй болж байсан юмдаг. Шилтэй бэхэнд хэрээний өд дүрээд бичих ямар гээч? Кафка болчихсон юм шиг л... Гэхдээ би тэр үед Кафкаг таньдаггүй байсан л даа.

Давалгаатай амьдрагч Октавио Паз

2011-12-28T01:58:00.000-08:00

“Уран зураг дахь сюрреализмыг ч харж байна л даа. Харин уран зохиолд? Нэг л төсөөлөгдөхгүй юм” гэж ярилцагчийгаа хэлэхэд яагаад ч юм Пазыг, түүний “Давалгаатай амьдарсан минь” гэдэг үгүүллэгийг санасан юм. “Энэ сюрреалистууд гэж хачин гаж нөхөд. Тийм солиотой гажиг юмс зурж суухын хэрэг юу байна аа!” гэж түүнийг давтахад “Яалаа гэж дээ!” хэмээн бодож суухдаа ухаан санаа минь мөн л Пазын “Давалгаатай амьдарсан минь” үгүүллэгийг тойрон эргэлдээд байв. Зүүд, түүн доторх хачин жигтэй үйл явдлууд, дүр, дүрслэлүүд бас зөн совин, эмх замбараагүй бодлын урсгал, төсөөлөл, үгүй дээ л нүдээ анихад зовхин хөшигний минь ард эрээлжлэн жирэлзэн, нэгээс нөгөөдөө уусан үзэгддэг элдэв зураг бидний амьдралын нэг хэсэг, бүр салшгүй хэсэг биш гэж үү? Бидний биен дотор орших мөртлөө тойрон хүрээлэгч ахуйгаас гадна үлдсэн тэр л зураг, зөн, мэдрэмж, сэтгэлгээ сэлтийг үгээр барьж, дүрсээр буулгах гэж зориглосон “Хачин нөхдөд” харин ч талархмаар. Ахуй гэгч нь үнэндээ туйлын хуурмаг үзэгдэл болоод жинхэнэ үнэн тэнд, тэнд л байдгийг бид нэг л цагт нийтээрээ зэрэг мэдвэл яана? Тийм цаг ирж гэмээнэ мөнөөх “гаж, солиотой” сюрреалистуудыг жинхэнээсээ “сюр-реалистууд” гэж хүлээн зөвшөөрөх хэрэг гарах вий..."

/Нобелийн шагналт зохиолч Октавио Пазын "Давалгаатай амьдарсан минь" нэрт өгүүллэгийг орчуулсан минь Ногоон мөчир сайт дээр тавигдлаа./

Эмгэнэнэ...

2011-12-22T06:11:00.000-08:00

Тэр биднээс явчихлаа.

Ийм мэдээ дуулах, дуулгах дандаа гашуун байдаг.

Хорвоо.., хорвоо л юм даа.

Монгол Улсын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн,

Д.Нацагдоржийн болон С.Буяннэмэхийн шагналт,

"Болор цом" наадмын хошой тэргүүн байрын эзэн,

Монголын Радиогийн "Малчин" нэвтрүүлгийн сэтгүүлч

Цэндийн ЧИМИДДОРЖ.

Хайрт ах минь..,
Соёлын гавьяатын тэмдэгээ зүүгээд
Төрийн ордоноос гараад ирэхэд нь
тэвэрсээр зогсоод тэс хөлдчихсөн
ийм том баглаа цэцэгтэй угтаж байлаа.

Эрэг дээрх Кафка

2011-12-21T16:00:00.000-08:00

За би чинь хэдэн номын тухай бичнэ гэчихээд таг болсон хүн шүү дээ. Бичиж үзсэн. Над шиг нуршуу хүнд роман товчлох шиг хэцүү юм алга. Үүнийг нь ч, түүнийг нь ч хасчихмааргүй санагдаад, бичээд байтал 7, 8-н хуудас юм болчих юм. Өөрийнхөө ажлыг ч алдаж, хүний сонирхлыг ч барж тийм юм бичих дэмий санагдаад. Харин энд Харуки Муракамигийн "Эрэг дээрх Кафка" нэрт романаас жижигхэн хэсгийнх нь орчуулгыг тавьлаа. Энэ нь амар юм. Ярина гэвэл над шиг толгой муутай хүн 600-аад хуудас зохиол товчлох гэж 500-гаад хуудас юм бичих болно.

Харуки Мураками

"Эрэг дээрх Кафка" роман.

13-р бүлэг. /143-145 тал./

...“Би жаахан хөгжим сонсчихвол чи дургүйцэхгүй биз?” гэж Ошима асуулаа.

“Яалаа гэж дээ,” гэж би хариулав.

Түүнийг CD тоглуулагчийнхаа товчийг дарахад ямар нэгэн сонгодог хөгжим эгшиглэж эхлэлээ. Тэр аязынх нь дотор орохыг хичээн хэсэг сонсов. Битховен юм уу , Шуманн биш гэдгийг нь мэдэж байлаа. Магадгүй тэр хоёрын дундах нэгэн бололтой.

“Шуберт уу?” гэж би асуув.

“Сайн тааж байна шүү,” гэж тэр өчөөд над руу харсанаа “Чи Шубертэд дуртай юу?” хэмээн асуулаа.

Тэгэхэд нь би “Нэг их ч биш л дээ,” гэж хариулав.

“Жолоо барьж явахдаа би Шубертын сонатуудыг эцэс дээр нь тавиад сонсох дуртай. Яагаад гэдгийг мэдэж байна уу?”

“Мэдэх юм алга.”

“Яагаад гэвэл Шубертын төгөлдөр хуурын сонатуудыг тоглоно гэдэг энэ дэлхийн хамгийн хэцүү зүйлсийн нэг. Ялангуяа D мажор дээрх сонат нь уу. Хамгийн гарамгай бүтээл нь гэж болно. Зарим төгөлдөр хуурчид ганц хоёр бүлгийг нь гайгүй тоглочихож магадгүй. Гэвч чи дөрвөн бүлгийг дөрвүүлэнг нь нэгтгээд сонсвол хэн ч яг таг тоглож чадаагүй байх вий. Ихэнхи алдартай төгөлдөр хуурчид Шубертаар өөрийгөө сорьдог ч ямар нэг зүйлийг нь дутаасан мэт л санагдаад байдаг юм даа. “Тийм ээ, тэр чаджээ!” гэж чамайг дуу алдуулах хөгжимчин нэг ч гарч ирэхгүй шүү. Яагаад гэдгийг нь мэдэж байна уу?

"Үгүй ээ."

"Яагаад гэвэл тэр сонат нь өөрөө төгс төгөлдөр эд биш байхгүй юу даа. Роберт Шуманн мань эрийн сонатуудыг маш сайн ойлгодог байж л дээ. Тэгээд тэр энэ сонатыг “Тэнгэрлиг уйсал” гэсэн ангилалд оруулсан юм даа.

“Хөгжмийн зохиол нь өөрөө төгс төгөлдөр биш юм бол яагаад тийм олон төгөлдөр хуурч түүгээр нь өөрийгөө сорих гэж зүтгэцгээдэг юм бэ?”

“Сайхан асуулт,” гэж Ошима хэлээд хөгжмийн аяс намсахтай зэрэгцэн хэсэг азнав. “Надад нэг их тайлбарлаад байх зүйл алга л даа. Гэхдээ нэг юм хэлж чадах байна. Тодорхой хэсэгтээ учир дутагдалтай бүтээлүүд их олон шалтгаанаар бусдын сэтгэлийг татаад байдаг шиг байгаа юм. Үгүй ядаж л тодорхой хэв маягийн хүмүүсийг татна. Яг л чиний Соосэкигийн “Уурхайчин”-д татагддагтай адилхан шүү дээ. Түүний хамгийн ихээр алдаршсан роман болох Кокоро эсвэл Санширогоос нь илүүтэй чамайг татах ямар нэгэн юм тэнд байнаа даа. Тэндээс чи зүрх сэтгэлийг чинь эзэмдэх ямар нэгэн юм нээсэн хэрэг. Магадгүй бид тэр зохиол чамайг нээж гэж ярих нь зөв байх. Шубертын D мажор дээрх сонат түүнтэй чинь ялгаагүй.”

Ошимаг ингэж өчихөд би “Асуултандаа эргээд ороход, та яагаад заавал Шубертын сонатуудыг сонсдог юм? Ялангуяа жолоо барьж байхдаа?” гэж шалгаалаа.

“Хэрвээ чи Шубертын сонетуудыг, ялангуяа үүнийг яг тэр чигээр нь тоглож орхивол тэр чинь урлаг болж чадахгүй. Шуманнын цохон тэмдэглэсэнчлэн энэ сонат хэтэрхий урт, хэтэрхий хөдөөлөг, техникийн хувьд ч дэндүү хялбарчлагдсан эд шүү дээ. Шууд тэр чигээр нь тогловол нэг л хөггүй, амтгүй, тоосонд дарагдсан эртний эдлэл шиг эд. Тийм болохоор үүнийг тоглосон төгөлдөр хуурч бүхэн өөрийнхөө онцлогийг харуулсан ямар нэгэн зүйл нэмж хачирласан байдаг юм. Яг үүн шиг – яаж тодотгож байгааг нь сонсов уу? Рубато нэмж байгаа биз. Ахлам, гишгэдэл, юу байдаг юм тэр бүхнийг нь таацуулаад л. Ингэхгүйгээр үүнийг бүхэлд нь тоглоно гэж байхгүй. Гэхдээ болгоомжтой хандахгүй бол хачир нь хэтэрчихвэл үндсэн зохиолынхоо эрхэм сайхныг баллаж орхино. Тэгвэл юун Шубертын хөгжим манатай юм болно шүү дээ. Шубертын D мажор дээрх сонатыг тоглож буй төгөлдөр хуурч бүр яг ийм зөрчилтэй нүүр тулдаг юм.”

Тэр хөгжмөө чагнан аялгууг нь даган аялж байснаа яриагаа цааш үргэлжлүүллээ.

“Тийм болохоор би жолоо барьж явахдаа Шубертыг сонсох дуртай байдаг юм. Түрүүн хэлсэнчлэн зохиол нь бүхэлдээ төгс биш учраас тэр л дээ. Хамгийн тэнэг нь, урлагийн төгс биш байдал ухамсарыг чинь өдөөж, сэрэмжийг чинь сэрээж өгдөг юм. Хэрвээ би жолоо барьж явахдаа ямар нэг өгүүлшгүй төгс зохиолын төгс тоглолтыг сонсох юм бол нүдээ анин мансуурч яваад тэр дороо үхэх байлгүй. Харин D мажорыг сонсож байхдаа би хүний чадвар чадамжийн хил хязгаарыг мэдэрч, тодорхой төгс төгөлдөр гээч нь зөвхөн төгс бусын хязгааргүй хуримтлалаас биелдэгийг ойлгох шиг болдог юм. Тэгээд мэдээж, хувь хүнийхээ хувьд урам зориг олно. Намайг юу яриад байгааг чи ойлгож байна уу?”

“Алдаг оног.” ...

Орчуулсан Б.Баясгалан

**********************************************************************************

Яах гэсэн ч юм нэг ийм юм орчуулаад тавьчихлаа. Одоо тэгээд Шубертын D мажорын сонатыг сонсох л үлдэх шив дээ.

Бурхан минь намайг David - д дургүй болгож өгөөч!

2011-12-15T13:44:00.000-08:00

Хөгжим, яруу найраг, орчуулга

2011-12-15T00:57:00.000-08:00

Орчуулгын хөдөлмөрийг хөгжим, яруу найргийн хэлээр үзүүлсэн тунчиг хөгжимлөг, яруу найраглаг баримтат кино нэгийг үзэв. Ийм сайхан кино санал болгосон Тэгшээдээ л баярлах юм даа. /хэхэ/

Кинонд Италийн хамгийн мундаг бололтой 10 орчуулагч оролцож өөрсдийн туршлага, зовлон жаргалаа ярьж байна. Дурдвал: Erri De Luca, Fulvio Ferrari, Anna Nadotti, Nadia Fusini, Maurizia Balmelli, Luca Scarlini, Donato Feroldi, Elisabetta Bartuli, Rita Desti, Enrico Canni.

Erri De Luca нь орчуулагч төдийгүй Италидаа нилээд нэртэй зохиолч гэнэ. Эртний Еврей, Идиш хэлнээс орчуулдаг аж. Тэр ингэж ярьж байна:

- Эртний хэлүүдээс орчуулахдаа би өдөрт ганц мөр л явуулдаг. Би толь бичиг хэрэглэдэггүй юм. Бараг 5000 орчим үг нь л бидэнд үлдсэн эртний хэлэнд толь бичиг хэрэглэх ч хаашаа. Харин орчуулж буй зүйлээсээ нэг үг аваад түүнийгээ дараа дараагийн мөрөнд давтагдсан эсэхийг нямбай гэгч нь ажиглаж, тэр давтагдмал үгсийн дундуур удаахнаар алхан явахдаа утгыг нь өөртөө нээдэг юм. Тиймээс орчуулгадаа барьдаг хамгийн гол зүйл маань ЗҮЙ ЗОХИС - ыг олох.

- Би орчуулгыг баатар эрийн ялгуусан үйл гэхээсээ түүний унасан хүлэг морьтой нь зүйрлэнэ. Яг л Дон Кихотын жижигхэн сайвар морь шиг. Аян замыг хамт туулна, тулалдаанд оролцоно, /магадгүй бүх ачааг үүрч гарна. Б.Б/.

- Орчуулагч хүн орчуулж буй зүйлдээ зүрх сэтгэлээсээ хандах хэрэгтэй. Түүндээ үнэнхүү дурлаж байж орчуулах ёстой.

- Надаас хүмүүс "Яавал сайн зохиолч болох вэ?" гэж их асуудаг юм. Би тэдэнд "Дуртай зохиолчийнхоо хэлийг сур аа. Орос, Герман, Испани алин ч бай тэр зохиолчийнхоо хэлийг сураад, үг өгүүлбэрт нь нэвтэрч, дараа нь түүнийг нь өөрийнхөө хэлээр хэрхэн буулгаж болох вэ? гэдгийг эргэцүүлж бод," гэж хэлдэг. /Энэ нь туурвилзүйд суралцах талаасаа ач холбогдолтой юм болов уу гэж би таасан./

- Нэг хүн Пушкиний нэг шүлгийг орчуулаад аваад ирлээ. Би түүнийг нь уншиж үзээд шууд засч эхлэсэн. Учир нь тэр хүн Пушкиний баримталж бичсэн үе хоорондын цохилго, ритмийг огт хүндлээгүй байсан. Орчуулагч хүн түүнийг нь хүртэл орчуулах ёстой.

За нэг иймэрхүү зүйлс ярьж байх юм. Энэ хүмүүс аргагүй мундаг орчуулагчид бололтой юм. Толь ашигладаггүй гэхээр. Бас нэг эмэгтэй "Би толь бичиг ерөөсөө ашигладаггүй. Толь бичиг үгийн утгыг хязгаарлаж хайрцагласан байдгийн сацуу ойролцоо утгын "шоглоом"-оор иж бүрэн тоноглогдчихсон байдаг юм," гэж байх юм. Үүнийг сонсоод над мэт нь шууд "Ай, мөн мундаг аа," гэж дуу алдлаа. Өөрөө толь бичгийн хөхүүл хүүхэд болохоор аргагүй шүү дээ. Жишээ нь надад компьютер дээрээ нэг арааманд зангидаад тавьчихсан яг 43 толь байна. Англи-Англи, Англи-Монгол, Монгол-Англи, Монгол-Орос, Орос-Монгол, Монгол-Монгол, Англи-Франц, Франц-Англи, Англи-Испани, Испани-Англи... гээд л явж өгнө. Дээрээс нь Oxford, Webster, Concise, Longman, Britannica, төрөл үгийн, этгээд үгийн, ижил үгийн, эсрэг үгийн, хэлц үгийн, нэвтэрхий гэж нэмэгдсээр яг 43 болж байгаа юм. Нэг үг бичээд enter дарахад багадаа л 15-20 орчим толиор утга нь шүүгдэж гарч ирнэ. Түүнийгээ "ёстой супер" гэж бодоод баярлаад байсныг яана. Тэгтэл мундагаас мундаг орчуулагчид толь бичиг хэрэглэдэггүй гэнээ. Нэг үгэн дээр гацчихлаа гэхэд гудамжаар алхаж явахад нь л сэрхийгээд ороод ирдэг гэнэ. Ер нь хэлийг гудамжаар алхаж явахдаа сурдаг юм гэж байна.

Бас нэг орчуулагч нь "Хэлний хязгааргүй боломжоос энэ зохиолч яагаад заавал тэр үгийг биш, энэ үгийг сонгосон юм бэ? гэдгийг маш сайн анзаарч бодож үзэх ёстой," гэсэн бол нөгөө нэг нь "Энэтхэгийн зохиолч Amitav Gosh "Үг бүхэн амины үнэтэй," гэж хэлсэн байдаг. Тиймээс цаад зохиолчийнхоо үг нэг бүрийг хүндэтгэж, яг тохирох үг эрж олохын тулд мэрийдэг байх ёстой. Орчуулагчийн нүдээр уншихад нэг их чухал биш юм шиг үгнүүд гарч ирнэ. Гэхдээ ямар нэг үүрэгтэй болоод л тэнд тэр үгнүүд байгааг бодолцох хэрэгтэй," гэж байх юм. Над мэтийн том толгойтой хүүхдэд сурах зүйл шүү.

Өөрт минь хамгийн их таалагдсан зүйрлэл нь энэ байна. "Орчуулга бол цонхны шилтэй адил. Цонхны шилэнд учир дутагдал их бий л дээ. Бороо цасанд дайртана, элс шороонд халтартана. Гэхдээ л цаанаа байгаа зүйлийг яг тэр чигээр нь харуулж чаддаг. Орчуулга ч бас тийм л байх ёстой." Нээрээ бодоод байхад тохирох үг олдохгүй үе таарна, хэл хоорондын сэтгэлгээний зай завсарыг гэтлэх гэж зүдэрнэ. Түмэн бэрхтэй тулгарлаа ч эцсийн мөчид цаад зүйлээ тэр чигээр нь харуулж чаддаг байх нь их чухал аж. Гэхдээ орчуулагч өөрөө аль болох тунгалаг шил шиг орчуулахын төлөө мэрийдэг байх ёстой биз ээ.

Тэр кинонд гардаг хамгийн араншинтай яриатай, их хүчтэй байрын нэг эгч ингэж ярив. "Орчуулагч бол илбэчний тоног хэрэгсэлийг хөшигний араас хараад зогсож буй хүн юм. Дамар утсуудыг нь бэлээхэн харж байгаа болохоороо бүсгүйг үнэнээсээ хөөргөж чадахгүйг нь мэднэ. Гэвч илбэ биелэлээ олох яг тэр агшинд мөнөөх дамар утаснууд хаашаа ч юм алга болчих нь тэр. Ийм мөчид л орчуулагч хүн зохиолчийн шившсэн шидэт тарнийн золиос болж хоцордог юм даа." Аймаар яриа байгаа биз? Тэр бас ингэж ярьсан. "Дьюрасыг орчуулж байтал түүний өөд болсон тухай мэдээ факсаар ирсэн. Ямар аймшигтай байсан гэж санана. Би түүнтэй хамт үхчих шиг л болсон."

Бас нэг орчуулагч нь ингэж ярив. "Нэг зохиолчийн зохиолыг 2, 3-н жил бодоод явчихаар аажимдаа түүний үгс тархин дотор минь амилж, үгсийнх нь цаад мөн чанар луу нэвтэрч эхлэдэг. Elias Khuri - г орчуулж байхдаа би түүний зургийг ханандаа наачихаад "Надад хэлээч. Чи юу хэлэхийг хүсээ вэ? Хаашаа яваад байгаа юм? Яагаад ингэж хэлэх болов?" гэхчлэн шалгааж, түүнтэй яриилцдаг байлаа." Хүмүүс ингэж орчуулдаг байхад түүний хөдөлмөрийг яруу найраг, хөгжимтэй зүйрлэхгүй байхын арга алга. Бас нэг нь "Би тэр зохиолд дуу хоолой өгч байна гэж бодож орчуулдаг" гэж байна.

Нэг орчуулагчид бэрхшээл гарч ирж гэнэ. Тэгээд хянан тохиолдуулагч дээрээ явж очоод "Асуудал гарлаа. Өнөөх зохиолч чинь өнгөрсөн цагаас өнгөрөн төгссөн цаг руу ямар ч утгагүй шилжилт хийчих юм. Би логикийг нь олохгүй байна," гэж л дээ. Тэгтэл хянан тохиолдуулагч нь "Чиний асуудал наадах чинь шүү дээ. Чи хэтэрхий их логик хөөж, хэтэрхий логиктой сэтгэх гээд байна..," гэжээ.

Орчуулагчдын хувьд хамгийн хатуу самар нь мэдээж том зохиолчид. Гигант, сартваахи, юу юу гэдэг билээ? Аливаа том зохиолч бол хэлийг эвдэгч бас шинээр бүтээгч байдаг. Тиймээс тэднийг орчуулна гэдэг нь дагаж эвдэж, дагаж бүтээх үйл. Дээр өгүүлсэн жишээ ч үүнтэй холбоотой юм.

Бас нэг орчуулагч нь ингэж хэлсэн. "Зохиолоос егөөтэй, хошин мэдрэмжийг нь олж харах, түүнийг нь буулгах нь хамгийн хэцүү." Үүнтэй бүр хоёр гараа өргөн санал нэгдэж байна. Би анх Англи ном уншиж эхлэхдээ уйдахгүй байхыг бодолцож тухай дээрээс нь "хошин мэдрэмжтэй, егөөтэй, ёжтой," гэсэн үгсийг хайж байгаад тийм зохиолыг нь олж уншдаг байсан юм. Харин уншихаар зүгээр л шулуухан явчихна. Уншиж дуусчихаад "Өнөө яриад байсан хошин өнгө аяс нь хаана байнаа?" гэж өөрөөсөө асуудаг байв. Тэгээд ахиад уншина. Ахиад уншина. Ерөөсөө л нэг хуурай тэкстүүд байгаад байдаг. Уйлах бол яах вэ, тодорхой зүйл. Хүн гэдэг чинь инээхдээ хамгийн элдэвтэй, хувирамтгай, илбэтэй байдаг бололтой юм билээ. Тиймээс гадаад хэл дээр зохиол уншихдаа зохиогчийг наргихад нь хамт наргиж, хөнгөхөөн егөөд өнгөрөхөд нь ч хамт егөөдөж чадаж байвал "Би гадаад хэлтэй," гэж хэлмээр юм шиг байгаам шүү. Заза, үг олдож үхэр холдлоо. Нэг киног үг үсэггүй яриад өгчихлөө биш үү. Дуу гэхгүй бол ингээд амаа мэддэггүй хүн байгаа юм.

Шөнийн шүлэг.

2011-12-11T11:04:00.001-08:00

Пост модернист фронтынхны дунд нилээд дээгүүрт давхих Канадын зохиолч Маргарет Этвүүд хатагтайгаас ганц ном уншаад орхисон чинь ерөөсөө таалагдаагүй. Аливаад илт бишрэнгүй сэтгэлтэй мань шиг хүнд тийм хурц бичлэг, туйлын илэрхийллүүд хүлээж авах талаасаа жаахан хүнддэх юм билээ. Нэг л дарамттай. Харин шүлгүүдийг нь уншаад орхисон чинь овоо таалагдсан шүү. Дор нэг шүлгийг нь их л хичээж орчууллаа. "Орчуулсан шүлгүүд маань миний өөрийнх юм шиг санагдаад байдаг," гэж Энбосын хэлдгээр энэ шүлэг бас Тагтаагийнх юм шиг санагдаад л, санагдаад л, санагдаад л байнам.

Шөнийн шүлэг

Эмээх зүйл ер үгүй ээ, энэ бол
Эрчлэх зүгээ дорно рүү
Эргүүлж буй салхи төдий, энэ бол
Эрчимт аянга эцэг чинь
Илбэх бороо эх чинь.

Хөвд өвснүүд моддынх нь чөлөөгөөр
Гөрж ургаад, зай завсараар нь
Хөглөрсөн бутуул, том том шувууд
Хөвж явдаг энэ газар бол
Хул саран нь мөөгөн хүрээ шиг
Чийг даан тунарах усны эх орон юм.
Сүүдэр чинь энд сүүдэр бус
Сүүтийн тодрох тусгал чинь билээ.

Хаалга үүдийг чинь хөшиг халхалхад
Хайртай аав, ээж чинь оргүйд замхарнам.
Нуурын гүнээс мөлхөн гарч ирээд
Нууцлаг харанхуйд толгойгоо гудайлган
Орны чинь дэргэд аниргүйхэн зогсоцгоодог
Огт танихгүй хүмүүс болном бидэн хоёр.

Холоос шивнэсэн үгс,
Улаан ноосон даавуу,
Голоос унагасан нулимсаараа чамайгаа
Хучих гэсэндээ тийн очном бидэн.

Нойрмог зүүднийхээ хүйтэн завин дээр
Нойтон борооны энгэрт бүүвэйлэгдэн явахад чинь
Шөнийн эцэг, эх бидэн хоёр чинь
Хөрсөн гараа дэлгэж, сүүмэлзэн гэрэлтсээр
Хүлээж чамайгаа харуулдан байхдаа
Хорин жилийн дараа чиний олж сонсох
Хоригдмол энэ цуурайн дунд
Ганц лааны дөлөөр амилан өндийсөн
Ганхмал сүүдэр төдийгөө мэдэрсээр байнам.

Орчуулсан Б.Баясгалан

Өвөл бол миний улирал

2011-12-09T16:40:00.001-08:00

Та нар одоо, өглөө эрт босч бай л даа. Өчигдөр яагаа ч үгүй эрт /2.00 AM/ унтчихсан чинь өглөө нойр хүрдэггүй. Арга барагдахдаа ийм юм хийж суулаа ш дээ.

Өрөөний минь цонхоор ингэж харагддаг

Өвөл бол миний улирал.

Зун энэ барилгыг бариад чихэн дээр алх, лантуу, дрилл хангинуулаад байсан барилгачин өвлийн сургаар цамцаа өлгөж орхичихоод хаашаа ч юм алга болж өгчээ. Сайхан шүлэг шиг энэ дүр зураг цонхон цаана минь өвөлжин...

Памукийн бичиж чадаагүй орхисон 19 шүлгийг зүгээр л үзэмний шүүс ууж суунгаа гүйцээгээд биччихмээр өглөө байна санж. Гол нь нэг дор.

Yes, I am a crazy little woman in my heart.

Зөнтэй шүлэг нэгийг...

2011-12-08T12:19:00.001-08:00

Соёл Яруу Найргийн Академиас эрхлэн гаргаж буй "Дэлхийн шилдэг яруу найраг" цувралаар "Америкийн яруу найраг" хоёр боть болон гарсан билээ. Хоёр дахь ботид нь зориулж би вээр гурван шүлэг орчуулж өгсөн юм. Эдриен Рич гэж эмэгтэйн хоёр шүлэг, Дэвид Лийманы ганц шүлэг.

Надад нэг ном бий. "Short history of American poetry" гэж. Тэр номын өмнөтгөлд "Америкийн яруу найргийн тухай ярих маш амархан. Байдаггүй юмны талаар үнэндээ юугаа ч ярих вэ дээ?" гээд биччихсэн байх. Хамгийн даажинтай нь хавтсан дээрээ тэгэж биччихээд, бас short history гэж нэрийдчихээд үхэр цохиод унагачихмаар зузаан ном гаргачихсан байдаг юм даа.

За тэр яахав. Орчуулсан гурван шүлгийнхээ нэгийг сонирхуулъя. Дэвид Лийманы "Дэлхийн худалдааны төв" гэдэг шүлэг. Энэ шүлгийг анзааргагүйхэн уншвал өнөөх 9-р сарын 11-ний үйл явдлыг бичиж дээ гэж бодно. Би ч бас эхлээд тэгэж бодсон. Гэтэл дор нь 1993 гэсэн огноо байдаг юм. Өөрөөр хэлбэл Лийман тэр үйл явдлыг яруу найрагчийн дотоод зөн совингоороо аль 1993 онд харсан юм шиг дүрслэн бичсэн байнам. Баримтууд нь жаахан зөрөөтэй л дээ. Шүлгэн дээр хоёр ихрийг 2-р сард, тэсрэх бөмбөгөнд оногдоод нурж буй тухай өгүүлнэ. Харин үнэн хэрэгтээ 9-р сард онгоцонд мөргүүлж нурсаныг хүн бүр мэднэ шүү дээ. Гэхдээ мөнөөхөн хэцүү явдлын дараа Лийманы энэ шүлэг бүр ч алдаршчээ. Аргагүй биз.

Орчуулга анхны хар эхээрээ хэвлэгдчихсэн нь миний зүгээс жаахан хариуцлагагүй хэрэг болсон. Уг нь зав гарахаараа засч өгнө дөө гэж бодсоор яваад нэг асуусан чинь аль хэдий нь хэвлэгдсэн гэх хариу сонссон билээ. Гэхдээ яахав, уран ярууг байг гэхэд утга салаалахгүй байх гэж итгэнэм.

Дэвид Лийман

Дэлхийн худалдааны төв

Дэлхийн худалдааны төв надад огт таалагддаггүй байлаа.
Дээшээ босч байхад нь бусад Нью-Йорчуудын нэгэн адилаар
Доош нь хийж би түүнийг гоочилж өгдөг байлаа.
Хоёр цамхаг бол зүгээр л нэг шовгор чулуу.
Хээнцэр тансаг урлал, нарийн чимэглэлтэй Импайр Стэйт, ялангуяа
Хүн бүрийн биширдэг Кристаллерынхтай адил
Хөрөөний ир шиг шовх орой ч тэдэнд байхгүй.
Дэлхийн худалдааны төв бол Америкийн архитектур
Дэндүү буруу байсны амьд жишээ,
Хорин таван жилийн турш энэ маягаараа сүндэрлэсэн цамхагууд
Хоёрдугаар сарын тэр нэгэн баасан гаригийн үдэд
Тэсрэх бөмбөгөнд оногдоод, нуран унахдаа яг л Хичкокийн
“Хорлон сүйтгэгч”-ийн төгсгөлд гардаг Эрх чөлөөний
хөшөө шиг Америкийн агуу бэлгэ тэмдэг болчихсон.
Хоёр ихэр цамхагт ханддаг миний хандлага ч
Холбирох мэт тэр шөнөдөө л өөрчлөгдсөн.
Аль ч гудамжнаас Зургадугаар өргөн чөлөө өөд
Алхан ирэхэд харагддаг тэр дүр зурагт, Хадсон гол дээгүүрх
Жорж Вашингтоны гүүрийг гаталж, хот руу орж ирэхэд,
Зүүнээ, цайрах тэнгэрт цамхагуудын орой
Замхарсан байдалд нь дуртай болж эхлэсэн.

1993

Орчуулсан Б.Баясгалан

Тулган шаардлагад хариу

2011-11-28T08:06:00.001-08:00

Бараг сарын өмнө уртаас урт нэг захиа ирсэн юм. Дараагийнх нь арай богино. Гэхдээ утга санаа нь их эгдүүтэй. "Хөх мэдрэхүй гэж бүлгэм анхнаасаа биесээ л мандуулах гэж гарч ирсэн байна. Та нарын зорилго тийм биш юм бол үе тэнгийнхээ адилхан залуучуудыг ярьж хэлж бай. Надад захиа бичээд хэрэггүй, шууд блог дээрээ зарла," гэсэн байв. Үүнийг нь би найзууддаа ярианы хачир дор дурсаад, хөнгөхөн гайхацгаагаад өнгөрсөнсөн. Харин ч бид бусдын тухай хамгийн их ярьдаг гэдгийг уг нь энэ муу навсархай блогийг ухаад үзвэл мэдэж болох байх. Надаас илүү ярьдаг нь манай Баяраа. Бараг л өөртөө хариуцлага үүрүүлчихсэн юм шиг бүтээлч ханддаг болтой юм билээ.

Тэгтэл өнөөдөр ахиад л захидал ирлээ. Энэ удаад "Ичээч," гэсэн үгний ард анхаарлын тэмдэг гурвыг зоосон байв. Аймаар ч юм шиг. Захидал бичигч бээр бид мэтийн бүлгэмдэгсэдийг давж хашхирч чадахгүй, дарагдаад бачуураад байгаа нэгэн бололтой. Гэтэл тэр хүн ганц юмыг ерөөсөө ойлгохгүй байна. Түүний шаардаад байгаа дүгнэлтийг гаргаад сууж байдаг Би хэн бэ? Бусдад үнэлэлт дүгнэлт өгч, түүнийгээ гуравдагч этгээдүүдэд уншуулж суудаг би хэн юм? Ядаж би уран зохиолын мэргэжилтэн биш. Судлаач, шүүмжлэгч нь ч биш. Уншигчийн хувьд ч тун маруухан нэгэн. Дээр нь ийм марзан ч юм шиг, тэнэг ч юм шиг сэдвээр маргаж суух нь яг энэ цаг мөчид хэтэрхий эртэдсэн хэрэг санагдана. Эрт байна. Үхэн үхтэл, үхсэний дараа ч эрт хэвээрээ л байх вий гэхээс эмээж байна. Инээж байна.

Гэхдээ би бичлэгээ нэгэнт ингээд гарчиглачихсан хойно тэр хүний хичээл зүтгэлийг бодоод ч болохнээ хариулъя даа. Тэгээд ч хүн магтах шиг сайхан бас амархан зүйл хаа байна. Маш сайхан зүйл шүү дээ. Надаар ийм сайхан зүйл хийлгэж байгаа тэр хүнд баярламаар ч юм уу?

Үе тэнгийн, үнэхээр чадалтай гэж боддог, хийсэн бүтээснийг нь хүндэлдэг хүн аз болоход байна шүү. Г.Лхагвадулам гэж эмэгтэйн шүлгүүдийг, орчуулгуудыг энд хэлэх байна. Надаас үсрээд ганц хоёр л эгч болов уу. Тэгэхээр үе тэнгийн гэдэг шаардлагыг хангана гэж найдъя. Цаашид ч зөндөө ихийг бүтээнэ гэдэгт нь эргэлздэггүй болохоор энд түүнийг л бичье дээ.

Нэг хүний санаа амарсан байгаасай!

Сайн үйлс дэлгэрэх болтугай!

May

2011-11-23T13:56:00.001-08:00

Айхтар автаж байна, энэ дуунд.

Ганц нэг ном...ын тухай

2011-11-21T07:03:00.001-08:00

Бага байхад уран зохиолын багш маань уншсан номын тэмдэглэл хөтлүүлдэг байж билээ. 12-ын дэвтэрийг голоор нь шугамдаад гол дүр, туслах дүр, товч агуулга, зохиолын үзэл санаа гэх мэтийн дэд гарчиг тавьж байгаад л бичиж өгдөг байсан санагдана. Одоо бодоход тун явцуу тэмдэглэл байжээ. Заавал тэгэж шугамддаг нь ч юув. Тэмдэглэлүүдээ эргээд харж байхад би их залхуу хүүхэд байсан бололтой /одоо ч ялгаагүй л дээ/, өнөөх хүснэгтэн дотроо тэмдэглэл бичихийн оронд баахан ойлгомжгүй зураг зураад орхисон байх юм.

Ойрын саруудад уншсан хэдэн номынхоо тухай энд харин жинхэнэ тэмдэглэл хийюү гэж бодлоо. Эхний ээлжинд зээлж уншсан номнуудаа тэмдэглээд авъя. Тэгэхгүй бол зохиол нь яваад өгсөн хойно гол санаануудаа мартчихаж магадгүй.

Зээлж уншсан нь дорх хэдэн ном байгаа юм:

"The handmaid's tale" - Маргарет Этвүүд
"Kafka on the shore" - Харуки Мураками
''The Psychology of Love'' - Зигмунд Фройд
''The art of loving'' - Эрих Фромм
'Hard boiled Wonderland and the End of the World'' - Харуки Мураками

За тэгээд өөрийнхөө номын сангаас авч уншсан номнуудыг бол яарч дааралгүй бичиж болох байхаа. Жишээ нь:

"The later plays of Eugene O'Neil'' - Эмхтгэсэн Травис Богард
''The girl with the Dragon Tattoo'' - Штейг Ларссон
''The Growth of the soil'' - Кнут Хамсун
''Ben in the World'' - Доррис Лессинг
''Blindness'' - Жозе Сарамаго
''Breakfast of Champions'' - Курт Воннегут
''Brave New World'' - Олдос Хаксли
"The name of the Rose" - Умберто Эко

гэх мэт байж болж байна.

Бас ганц нэг өгүүллэг нэмж оруулах бодолтой байна. Гэхдээ орчуулга блогт тавих нь зөв эсэх тал дээр бодож үзэх зүйл гараад л байна. Мэдэхгүй ээ, мэдэхгүй. Миний толгой ойрд ёстой дүнхүү болоод байгааг хэлэх үү. За ямартаа ч эхлээд дээд талын жагсаалтны таван номыг танилцуулна. Ойрмогхон, завтай болохоороо.

Мишимагийн дөрвөн бүлэгт амьдрал

2011-11-15T09:46:00.001-08:00

"Мишима: Дөрвөн бүлэгт амьдрал" гэж энэ кино Юкио Мишимагийн намтараар хийгджээ. Чингэхдээ түүний амьдралыг:

Гоо сайхан
Урлаг
Үйлдэл
Үзэг, сэлэм хоёрын шүтэлцээ

гэсэн дөрвөн бүлэгт хуваан үзүүлсэн байв. Амьдралыг нь өөрийнх нь зохиолуудаар сүлжиж харуулсан нь илүү сонирхолтой санагдлаа. Жишээ нь "Гоо сайхан"-ыг "Алтан сүм" зохиолоор нь, "Урлаг"-ийг "Кёокогийн байшин" зохиолоор нь, "Үйлдэл"-ийг "Хадуурсан морьд" зохиолоор нь сүлжин харуулж, төгсгөлийн бүлэгт нь түүний үхлийн мөчийг ерөнхийд нь зангидан харуулжээ. Киноны хийцээсээ илүүтэй ингэж сүлжсэн нь Мишимагийн тухай шинэ сонин бодрол ихийг өгч байна.

Зүгээр л сонирхуулахад:

ТӨГС АРИУН гэдэг
Амьдралаа үсрэх цусаар бичигдсэн

бадаг шүлэг болгож чадаж гэмээнэ л
боломжтой.

ЮКИО МИШИМА

гээд биччихсэн байсныгаа би "Хадуурсан морьд"-оос нь тасдаад авчихсан юм шүү. Энэ кинон дээр энэ үг нь бас гарч байна.

Nolite te bastardes carborundorum

2011-11-15T04:21:00.001-08:00

Яруу найрагч Батжаргалын ОДГЭРЭЛ

***

Мунхаг хүмүүний үг
Шувуунд туссан сум мэт
Миний цээжинд
Гүн шигдсэн өвчин мэт
Мунхаг үгийн хойноос
Хүүхний инээмсэглэл ч хэрэггүй
Мунхаг үг мэт
Мэргэн үг ч хэрэггүй
Мунхаг үгийн өмнө бид
Ийм аргагүй, халхавч үгүй
Авран хамгаалагч үгүй
Мунхаг үгийн ард бидний сэтгэл
Хуцаж байгаа гөлөгний сэтгэл мэт
Дуулж байгаа гургалдайн зүрх мэт.

1991.03

-/-

2011-11-14T09:58:00.001-08:00

ТӨГС АРИУН гэдэг
Амьдралаа үсрэх цусаар бичигдсэн

бадаг шүлэг болгож чадаж гэмээнэ л
боломжтой.

ЮКИО МИШИМА

Манцуй

2011-11-13T03:22:00.001-08:00

/үгүүллэг/

Юкио Мишима /Yukio Mishima/
Ivon Morris - ийн англи орчуулгаас Монголчлов.

Тошикогийн нөхөр үргэлж завгүй. Бүр орой болсон хойно чхурдхан шиг яваад ирэх уулзалт түүнд заавал гарах бөгөөд эхнэрээ гэр лүү нь таксигаархариулчихаад алга болж өгнө. Гэлээ ч царай зүс сайтай жүжигчин эртэй гэрлэхдэээм хүн үүнээс өөр юунд найдсан байх вэ? Нөхөр нь түүнтэй хамт үдшийг өнгөрөөжбайх болно гэж бүсгүй мунхаглан итгэсэн нь эргэлзээгүй. Басхүү барууны хэвзагварын тавилгууд, шалан дээр нь үзэгдсээр байх цусны толбоноос эвгүйцсэнэхнэр нь гэрээдээ ганцаар харина гэхээс хичнээн айж буйг ч мань нөхөр мэдэжбайсан нь лавтай.

Тошика хүүхэд байхын хэт мэдрэмтгий нэгэн: энэ нь түүний гэмбиш зан гэлтэй. Байнгын сэтгэлийн зовиураасаа болоод тэр хэзээ ч жин суужбайсангүй, нас биед хүрчихээд мах шөл нь таарсан эмэгтэй гэхээс илүүтэйгэрэлтдэг зураг шиг юм харагдах болжээ. Бүсгүйн сэтгэл санааны энэ эмзэг байдалтүүнтэй санамсаргүй голдуу танилцсан хүн бүрт илт анзаарагддаг юм.

Үдэш эрт Тошико нөхөртэйгээ хамт байхаар шөнийн клубэд очтолцаадах нь “мөнөөх явдалын” талаар баахан яриа дэлгэчихсэн найзуудаа хөгжөөж суухыгхараад тэр ёстой цочирджээ. Америк маягийн хослол өмсөж, янжуур уугиулан суухнөхөр нь түүнд бараг танихгүй хүн шиг санагдав.

“Ёстой итгэмээргүй түүх шүү,” гээд цаадах нь бүжгийнхамтлагийн дур булаам байдлыг давах гэсэн мэт чамин маягаар гараа дохих аж.“Ажил олгох товчооноос манай хүүхдийн шинэ асрагч болохоор нэг эмэгтэй ирлээ. Тэгтэлхамгийн түрүүнд гэдэс нь нүдэнд тусдаг байгаа. Яг л кимононыхоо дотор дэрчихчихсэн юм шиг том гэдэстэй юмаа! Тэр эмэгтэйбидний цугаараа нийлж идээд ч барахгүй их хоолыг ганцаарханаа цусалчихаж чаднагэвэл гайхах юм алга гэж би бодсон шүү.” Ингэж хэлээд тэр үгээ цааш үргэлжлүүлж“Бид хэдийн будааны савыг ингээд л,” хэмээн гараа инчдэж үзүүлсэнээ “...хуурайлчихнагэж мэд,” гэв. “Бас хоолны дуршил, бүдүүн бүсэлхийгээ “Ходоодны суналт” гэжтайлбарлаж байгаа юм аа. Тэгтэл уржигдар манай хүүхдийн өрөөнөөс хэн нэгнийёолон гинших дуу гарах шиг боллоо. Бид хоёр ч сандарсандаа ум хумгүй гүйлдээд ортолөнөөх чинь шалан дээр явган суучихсан хоёр гараараа гэдсээ бариад яг л үнээ шигянцаглаж байх нь тэр. Хажууд нь орон дээрээ хүү маань айсандаа гүрээнийхээсудсыг чинэртэл уйлж хэвтдэг байна шүү. Тэр гайгүй ээ, хамгийн гоё хэсгийг ньодоо яръя!”

“Молиго үмхүүлсэн нь илэрчихээ биз?” гэж өнөөх найзуудынхнь нэг, Тошикогийн нөхөртэй адил жүжигчин залуу өчлөө.

“Тэгэлгүй яах вэ дээ! Амьдралдааүзээгүй цочролд орсон гээч. Намайг тэр ходоодны суналтын түүхэнд нь бүр итгэчихсэнбайсныг мэдээ биз дээ. Гэхдээ би ч цаг алдаагүй шүү. Цайны ганц ширдэгээ суга татажаваад, оронд нь нэг бүтээлэг шидээд өгчихлөө. Тэр хооронд өнөөх чинь ёстой люманд хавчуулагдсан гахай шиг орилж өгч байнаа. Төрөхийн эмнэлгээс эмч ирэх үед хүүхэднь аль хэдий нь гарчихсан байсан гээд бод доо. Манай тэр өрөө ёстой гахайнхороо шиг юм болсон байдаг шүү!”

“Тэгэж л таарна!” гэж баснэг найз нь хэлэхэд тэд нар бүгдээрээ тачигнатал инээлдлээ.

Нөхөр нь тэр аймшигтай явдлыг зүгээр л нүдээр үзэх боломжолдсон ямар нэгэн хөгжилтэй зүйл аятай ярьж суухыг сонсоод Тошико бүр мэлгайхжээ. Чингээд хэсэгхэн зуур нүдээ аньвал өнөөх шинэхэн төрсөн хүүхдийн дүр тодрон харагдав: ягөмнөхөн нь зүсмэл царсан шалан дээр, цус нөж болсон сонингийн цаасанд ороолгоостойхэвтэх нярайн турьгүй бие.

Эмч тэр бүхнийг хорлох санаатай хийсэн гэдэгт Тошикобүтэн итгэлтэй байлаа. Тийм олхиогүй нөхцөлд бас нэг зулбасага гаргаж байгааэхийг нь тохуурхах мэтээр тэр эмч туслах руугаа хандан хүүхдийг нь манцуй энэтэр гэж байхаар хаягдал сонингийн цаасанд ороогоод авчихад л болно гэжээ.Шинэхэн төрсөн хөөрхийд тийм цэвдэг хандаж буй нь Тошикогийн дургүйг тун их хүргэв.Болж байгаа бүхэнд ихэд зэвүүрхсэн бүсгүй шүүгээнээсээ цоо шинэ хөвөн даавуугаргаж ирээд хүүг хулдан авч түшлэгтэй сандал дээр болгоомжтой тавилаа.

Энэ бүхэн үдэш нөхөр нь гарч явсаны дараа болжээ. Өөрийгнь хэтэрхий өрөвч нинжин сэтгэлтэй байна гэж бодох вий гэхдээ тэрээр чухамяаснаа эр нөхөртөө огт хэлээгүй ч мөнхүү явдал сэтгэл санаанаас нь гарахгүйулам л бодогдсоор авай. Орой нь жааз найрлын эгшиг хадаж, нөхөр ньнайзуудтайгаа тун ч хөгжилтэйгээр буу халсаар байх үед Тошико дуугаа хураансуугаад өнөөх явдлын талаар л бодсоор. Шалан дээр, хуучин сонинд ороолттойхэвтэх жаахан хүүгийн төрх, үнэндээ махны мухлагт л байж болохуйц тэр дүр зурагой ухаанаас нь хэзээ ч арилахгүй гэдгийг бүсгүй мэдэж байлаа. Өөрөө бол элбэгхангалуун амьдрал дунд өсч өндийсөн Тошико мөнхүү бутач хүүхдийн туулах зовлонгбодохоос тун ч их зовиурлана.

Тэр ичгүүргүй булай явдлын цорын ганц гэрч нь би шүү дээгэсэн бодол түүнд орж ирэв. Эх нь хүүхдийнхээ сонингийн цаасанд ороолттойхэвтэхийг ер хараагүй, мөнхүү нялзрай амьтан ч өөрийгөө яаж мэдэхэв. Тэгэхээртэр аймшигтай явдалыг би л ганцаарханаа ой тойндоо хадгалж үлдэх болох нь.Хичнээн хугацаа өнгөрсөн ч би нууцийг задалж нээхгүй тул жаалхүү том болсонхойноо өөрийн мэндэлсэн түүхээ мэдэхийг хүсвэл түүнд үнэнийг ярих хүн үгүй байхболно. Ингэж хэн нэгний өмнө буруудсан мэт мэдрэмжийг дотроо хав дарах ёстойболсон минь хичнээн жигтэй хэрэг вэ! Эцсийнэцэст хүүг шалан дээрээс авч хөвөн даавуунд хулдаад унтуулахаар түшлэгтэйсандал дээр хэвтүүлсэн хүн нь би шүү дээ.

Шөнийн клубээс гарсаны дараа Тошико нөхрийнхөө дуудажөгсөн таксинд суулаа. “Энэ бүсгүйг Ушигомд хүргээд өгчих,” гэж жолоочид хэлчихээдцаадах нь хаалгыг нь хаав. Тошико цонхны цаанаас инээмсэглэх нөхрийнхөө царайөөд ширтэхэд танан цагаан шүднүүд нь л яралзантодорч харагджээ. Хойш налан суухдаа хамтын амьдарлынхаа хэтэрхий хялбар,хэтэрхий зовлонгүйг мэдэрч уйтгар ч төрөх шиг. Яг тэр мөчид бүсгүйд бодолсанаагаа үгээр илэрхийлэх нь даан ч хүнд байсан билээ. Таксины арын цонхоор тэрээрнөхрийнхөө зүгт сүүлийн удаа харлаа. Цаадах нь гудамжны дагуу том том алхсаарөөрийнхөө Наш машин руу очин хэтэрхий тод өнгөтэй твид даавуун хүрмээ авчөмсөөд холхих зоны дунд орон алга болов.

Такси ч хөдөлж уушийн газрууд алагласан нэгэн гудмыгуруудаад гадаах зам дээр нь биесээ түлхэлцсэн бөөн хүн багшрах театрыгөнгөрлөө. Тоглолт дөнгөж дуусаад буй ч гэрэл чийдэнгүүд нь хэдий нь унтарчихсанбайх агаад театрын урд талыг чимэх гэж тэнд зоосон интоорын моддын хиймэл цэцэгс бүрэнхийд ердөөл хэсэг бусаг цаасны өөдөс мэт цайран харагдах нь нэн уйтгартай.

Жаалхүү өөрийнхөө хэрхэн мэндэлсэний нууцыг мэдэхгүйөслөө ч хүндлэл хүлээхүйц хүн болж өсч чадахгүй дээ гэж Тошиког бодохуй үүнтэйнь агаар нэг бодлууд ар араасаа орж ирэв. Манцуйлж авсан сонингийнмуухай цаас нь түүний бүхий л амьдралын бэлэгдэл болно. Гэвч би юунд түүнийтөлөө ингэтлээ их зовно вэ? Магадгүй өөрийнхөө хүүгийн ирээдүйд түгшсэндээ тэрүү? Хорин жилийн дараа гэхэд сайтар боловсрол эзэмшиж аятайхан төлөвшилтэй эрболсон хүү маань хувь заяаны ямар нэг шоглоомоор тэр үед мөн л хорь хүрч байхөнөөх хүүтэй уулзчих ч юм билүү. Өс өвөрлөсөн тэр хүү хутга гаргаж ирээд үрийгминь аймшигтай хэрцгийгээр дүрж орхивол...

Дөрөвдүгээр сарын бүрхэг, дулаахан орой ирээдүйн тухайийн бодсон нь Тошикод жихүүдэс төрүүлэм, хүйтэн санагдана. Тэрээр машины арынсуудалд чичрэн явлаа.

Үгүй ээ, тийм цаг ирвэл би хүүгийнхээ оронд зогсох болногэж тэрээр гэнэтхэн өөртөө хэлэв. Одоогоос хорин жилийн дараа гэвэл би дөчингуравтай байх нь. Би тэр залуу руу явж очоод сонингийн цаасанд хулдаатайхэвтэхэд нь хэрхэн хөвөн даавуунд манцуйлан авч байсан тухайгаа бүгдийг тэрчигээр нь ярьж өгөх болно.

Такси цэцэрлэгт хүрээлэн, Эзэн Хааны Ордоны уснышуудуугаар хашигдсан харанхуй, өргөн замыг даган явна. Алсад сүндэрлэх хоёрөндөр барилгын тэндээс ирэх гэрлийн тусгал Тошикод хатгаад авах мэт зовиуртайсанагдах аж.

Хорин жилийн дараа тэр золгүй хүүхэд ёстой л нэг шүднийөвчин болох вий дээ. Тэр орхигдсон, итгэл найдваргүй, тарчиг амьдралдаа дарлуулсан,ганцаардмал харх болж өснө. Тийм маягаар угтуулсан хүүхдийг өөр ямар тавилантосно гэж? Эцгийгээ зүхэж, эхийгээ дорд үзсэн амьтан гудамжаар тэнэж явахвий.

Зогсох бодолгүйгээр өөрийгөө ийн тарчлаасаар байхыг үзвэлТошико мөнхүү бараан төсөөллүүдээсээ ямар нэг сэтгэл ханамж авч буй ньэргэлзээгүй. Такси Ханзомонд хүрээд Британийн элчингийн газрын хажуугаарөнгөрлөө. Яг тэр үед бүхнээ алдарт интоорын моддын эгнээ хамаг л амьд сэргэг, ариун чанарааүзүүлэх мэт Тошикогийн өмнүүр эрээлжлэн зөрөлдөнө. Хормын сэтгэгдэлдээ автсанбүсгүй харанхуй шөнө болсон байлаа ч интоорын цэцэг дэлбээлэхийг өөрийн биеэрочиж үзэхээр шийдэв. Туулайн зүрхтэй залуухан бүсгүйн хувь энэ нь үнэхээрхачирхалтай шийдвэр ч сэтгэл санаа нь уймарсаны дээр гэрээдээ харихаас айж буйхүн шүү дээ. Тэр орой бүсгүйн толгойд болж бүтэхгүй юм бүхэн чихэлдсэн байлаа.

Тошико өргөн гудамжийг гаталлаа – харанхуйд ганц хүнийнарийхан бие галбир л сүүтэлзэж үзэгдэнэ. Уг нь замаар гарах бүртээ айсандаахажуудахаасаа байдгаараа зуурч явдаг бүсгүй маань энэ орой машинуудын дундуурганцаарханаа сүлжсээр хормын дараа Ордны усны шуудуутай залгаа нарийхан уртцэцэрлэгт хүрч ирэв. Цэцэрлэгийн нэрийг Чидоригафучи буюу Мянган шувууны хавцалгэнэ.

Энэ орой цэцэрлэг даяар интоорын мод цэцэглэж байв. Цэцгийнхнь дэлбээнүүд үүлтэй намуухан тэнгэрийн дор нэлийсэн цагааныг үүтгэнэ. Моддын дундтатсан утаснуудаас зүүж орхисон цаасан дэнлүүнүүд хэдийнээ бөхөөд оронд ньулаан, шар, ногоон өнгийн цахилгаан гэрлүүд цэцэгт модны дор уйтгартайгаарасмаглана. Цаг хэдий нь арав өнгөрчихсөн болохоор цэцэг дэлбээлэхийгшохоорхогсодын ихэнхи нь гэртээ харьжээ. Түүгээр явж таарсан ганц нэг хүнцэцэрлэгийн дундуур алхлангаа хөл дор нь таарсан хоосон лонхыг хажуу тийш нь өөрийнмэдэлгүй өшиглөж, цаас сэлтийг дэвслэн өнгөрөх нь харагдана.

Сонингийн цааснууд гэж бодуутаа Тошикогийн санаа сэтгэлахиад л мөнөөх явдал руу эргэчихэв. Тийм хөөрхийлөлтэйгээр мэндлэгчийн тухайсонсоод, тэр нь чухамдаа хэн байсныг мэдэж гэмээнэ ямар ч хүний амьдрал тэрчигтээ сүйрэх биз ээ. Над мэтийн харь элгийн хүн ядаж үүнийг нь бодоод одооноостэр нууцыг хав дарж явбал таарна. Хүний бүхий л оршихуйд хамаарах нууц шүүдээ...

Иймэрхүү бодлуудад дарлуусан бүсгүйцэцэрлэгийн дундуур дэмий алхална. Тэнд үлдсэн хүмүүсийн ихэнхи нь амраг хосууд байхагаад Тошиког анхаарч харж буй нь нэгээхэн ч үгүй. Тэрүүхэнд, шуудууны дэргэдэхчулуун вандан дээр хоёр хүн суучихсан модод руу бус, ердөө усны урсгал рууширтэн байх нь үзэгдэв. Шуудууны цаахна Хааны Ордоны цэцэрлэг шугуйран хүглийхнь нүдэнд тулна. Тэндэхийн модод цулгуй бараан дүрээсээ шөнийн тэнгэр өөд гараасарвайн өндийх мэт эрвийн сэрвийн үзэгдэх аж. Тошико интоорын моддын доогуурхзөрөг замыг дагаад толгой гудайлган алхлаа.

Тэгтэл зайдуухан орших чулуун вандан дээр ямар нэг юм цайранхарагдсан нь бүсгүйн эхлээд таамагласанчлан овоолж орхисон интоорын цэцэг ч бусцэцэрлэгт ирсэн хэн нэгний орхиж мартсан хувцас ч биш байлаа. Бүр ойртон очижбайж л тэрээр мөнхүү цайвар зүйлийг вандан дээр хэвтэж буй хүн болохыг мэдэв.Олон нийтийн газар унтаж байх нь элбэг, золгүй архичдын л нэг юм болов уу? гэжТошико гайхлаа. Гэвч биш ээ, тэрээр бүх биеэ сонингийн цаасаар тун нямбай хучсанбайх агаад цаасны цагаан нь бүсгүйн анхаарлыг тэгтэлээ татсан хэрэг. Тошикочулуун вандангийн хажууд зогсоод унтаж буй тэр хүн лүү тонгойн харлаа.

Давхарлаж дэлгэсэн сонин дээр хэвтээд заримаар нь биеэхучсан, бор өнгийн битүү ноосон цамцтай эр байх аж. Хаврын урь орчихсон болохоорэнэ хавь түүний хоног төөрүүлчих ердийн нэг газар болсон нь эргэлзээгүй. Тошикотүүний ямар ч найдваргүйгээр ширэлдэж, хир даг болсон үс рүү харлаа. Бүсгүй ингэжсонингоор биеэ хучин унтах хүнийг хараад шалан дээр сонингийн цаасандороолттой хэвтэж байсан мөнөөх нярайг бодож байсан нь гарцаагүй. Харанхуйдунтах түүний гүнзгий амьсгалын тоогоор ноосон цамцных нь мөр дээш доош хөдөлжүзэгдэнэ.

Тошикод бүхий л айдас, ёр нь гэнэтхэн бодит дүрээ олсон мэтсанагдаад явчихжээ. Харанхуйд тэр эрийн цайвар дух л ялгарч харагдана. Залуухүний магнай гэхэд хатуу хүтүү амьдралынх нь ор мөр гэлтэй урт уртхэрчлээсүүдээр зурагдан үрчлээтжээ. Бор ногоон өмдны шуумаг нь ялимгүй дээштатагдсан байх агаад түүний дор оймсгүй нүцгэн хөлд нь углаатай хорчийжэлэгдсэн биеийн тамирын шаахай үзэгдэнэ. Нүүр нь харагдахгүй байсанд Тошикодзэрвэс ч болохнээ хараад авахсан гэсэн дийлдэшгүй хүсэл төрөөд явчихав.

Тэр чулуун вандангийн дээд талд очиж зогсоод доошшагайлаа. Нүүрээ алгаараахагаслан дарсан ч хичнээн залуухан эр болох нь танигдаж байв. Тошико түүний өтгөнхөмсөг, шулуун хамрыг ч олж харлаа. Бага зэрэг ангайсан уруул нь даанчзалуугийн илчээр дүүрэн.

Гэвч Тошико түүнд хэтэрхий ойртоод оччихжээ. Аниргүйшөнийн гүмд сонингийн цаасны шачигнах дуу гарахад мөнөөх эр гэнэтхэн сэрчихэв. Тэгээд яг дэргэд нь залуухан бүсгүй зогсохыг хараад нүд нь гялалзанбосоод ирлээ. Хормын төдийд түүний бахим гар Тошикогийн турьхан бугуйнаасшүүрэн авах нь тэр.

Гэвч Тошикод үнэндээ өчүүхэн ч айдас төрсөнгүй. Суллагдахгэж ч оролдсонгүй. Гэнэтхэн түүний толгойд “Аа, өнөөх хорин жил нь хэдийнээөнгөрчихсөн байх нь!” гэсэн бодол харван орж ирлээ. Эзэн хааны ордоны цэцэрлэгт түнэр харанхуй, дүлий аниргүй ноёлоно.

Орчуулсан Б.Баясгалан

Сул тэмдэглэл

2011-11-11T14:47:00.001-08:00

За, би зав гарвал яах тухайгаа дэмийрсэн чинь ганц нэг хүн түүнийг маань шүлэг гэж андуурсан байна шүү!

Тэр яахав, ер нь бол хүмүүс интернэтээс урт материал уншдаггүй, би зөв бодож байна уу? Өөрөөрөө л баримжаалж байна л даа. Би бол аль болох бичиг багатай, үсэг томтой, зураг гоётойг нь уншдаг хүн. Гэхдээ ганц өгүүллэг тавьчихвал нэг хүн ч болов унших байлгүй дээ. Ер нь нэг хүн уншчихсан байхад миний ингэж ухнатаж суусны хэрэг бүтээд явчихаж байгаа юм.

Тэгэхээр ийм байна.

1. Жан Поль Сартр "Хана"

2. Юкио Мишима "Манцуй"

гэж хоёр өгүүллэгээс аль нэгийг нь нийтэлдэг юм билүү гэж бодоод... Унших хүн байвал алийг нь гэдгээ бичээрэй. Өөрийнхөө эрээчвэрүүдийг тавьж болохгүй юм бол хүний юмсаар л хүүдэгнэж суухаас даа.

***

2011-11-10T12:39:00.001-08:00

Нэг их урт жагсаалт бариад гурван шөнө нойргүй суусны хүчинд дэлхийн бөмбөрцөгийн эргэн тойрноос түүсэн 186 зохиолчийн нийт 12000 хуудас өгүүллэг татлаа.

Даахгүй нохой булуу хураана гэж...

Баярлах...

2011-11-10T03:32:00.000-08:00

Цалиг хэвлэлийн газрын захирал, зохиолч, сэтгүүлч Б.Галаарид ах маань нутаг усныхаа залуу уран бүтээлч дүү нарыг дэмжих халуун сэтгэлээр Б.Баясгалан, А.Баясгалан, Б.Ганхүрэл, Х.Нямхишиг, В.Түвшинтогтох нарын таван залуугийн хамтарсан шүлгийн түүврийг ивээн тэтгэн хэвлэж өгөв.

"Харуул Алтай шүлгэн өргөлтэй" нэрт уг номын нээлт өчигдөр болсон юм байна. Хэвлэгдсэнийг нь, хэвлэгдээд нээлт болсоныг харамсалтай нь өнөө өглөө 8 цагт, мессенжерээр орж ирсэн хүнээс дууллаа. Гар утсаа салгаад нилээд хэд хонож байгаа болохоор энэ мэт үйл явдалын гадуур өнгөрчих болж. Одоо хүртэл номныхоо барааг олж харж чадаагүй л байна.

Гэлээ ч бидний хэдэн дүү нартаа ахын сэтгэлээр, уран бүтээлчийн итгэлээр хандаж нутаг усаараа овоглосон ийм нэгэн номын мөрийг гаргаж өгсөн Б.Галаарид ахдаа чин сэтгэлээсээ баярлаж байна.

Бас утасгүй болсоноос мэдэж чадаагүй болохоос увайгүй болоод очоогүй биш гэдгийг хэлэхийг хүсч байна.

Хэрвээ би завтай болчихвол...

2011-11-09T12:10:00.000-08:00

Хэрвээ би завтай болчихвол зөнгөөрөө сэрэх хүртэлээ нам унтана.

Хэрвээ би завтай болчихвол эмээгийндээ очиж нэг хононо.

Хэрвээ би завтай болчихвол Зээрээтэй уулзаж өдөржин буу хална.

Хэрвээ би завтай болчихвол орчуулсан хэдэн өгүүллэгээ угсруулж блогтоо оруулна.

Хэрвээ би завтай болчихвол дэмий мөрөөдөж хэвтэхэд нилээд цаг зарцуулна.
Хэрвээ би завтай болчихвол Хакслигийн тухай нэг юм бичнэ.
Хэрвээ би завтай болчихвол зүүдээ тэмдэглэж байх дэвтэр худалдаж авна.

Хэрвээ би завтай болчихвол Тэгшээгээс баахан кино авч үзнэ.

Хэрвээ би завтай болчихвол садангийнхаа хүүхдүүдэд зориулсан бяцхан номын сан гэртээ байгуулна. Каталогитай, карттай, бүртгэлтэй, хугацаа хэтэрвэл торгуультай, жинхэнэ номын сан.

Хэрвээ би завтай болчихвол өдөржин шөнөжин нэт ухна.
Хэрвээ би завтай болчихвол эхлүүлээд хаясан ээлжит Муракамигаа дуусгана.
Хэрвээ би завтай болчихвол хүмүүсийн аар саар гуйлтыг биелүүлэхэд бага боловч цаг зарцуулна.
Хэрвээ би завтай болчихвол өвлийн гутал худалдаж авахаар дэлгүүр хэснэ.
Хэрвээ би завтай болчихвол цэцгийн савнуудаа томруулж, шороог нь бордоно.
Хэрвээ би завтай болчихвол шөнө гарч од олж харна.
Хэрвээ би завтай болчихвол сонсох дуртай шинэ дуучинтай болно.

Хэрвээ би завтай болчихвол солиорч үхтэлээ хэнд ч хамаагүй дурлана.

Хэрвээ би завтай болчихвол Оргилтой нийлж архи ууна.
Хэрвээ би завтай болчихвол Тогосоотой уулзаж бас нэг юу яана...
Аа нээрээ, бас Баяраад "Brave New World" - ийг өнгөтөөр ярьж өгөх юм байна.

Гэтэл хөөе, тэр "СИЭ ГҮҮРЭН ДЭЭР ЗҮҮД ЗАМХАРХУЙ" гэдэг үгүүллэг тээ?

Postmodernism is dead.

2011-11-04T01:39:00.000-07:00

Дэлхийн дүрслэх урлаг, дизайны хамгийн алдартай музей болох "Victoria and Albert"-д өнгөрсөн 9-р сарын 24-нд "Postmodernism: Style and Subversion 1970–1990" гэсэн нэртэй сонирхолтой үзэсгэлэн нээлтээ хийжээ. Ирэх оны 1-р сарын 15-ныг хүртэл үргэлжлэх энэ үзэсгэлэнгийн талаар хаа сайгүй ярьж бичиж байна. Зарим нь энэ үзэсгэлэнг постмопернизмыг эцсийн замд нь үдэх ёслол гэж нэрлэж байгаа бол нөгөө хэсэг нь бүр аль хэдий нь үддэгээ үдчихсэн аятай постмодернизмыг эргэн дурсах үзэсгэлэн гэж бичсэн байх юм. Нэг нөхөр бүр "Постмодернизм мөхсөн гэдгийг 9-р сарын 24-нд бид албан ёсоор, ямар ч эргэлзээгүйгээр тунхаглав," гэж хувийн цахим хуудсандаа мэдэгдээд авчээ.

Уг нь үзэсгэлэнг зохион байгуулагчдын зүгээс ийм мессеж огт тараагаагүй бөгөөд ердөө л постмодернист хөдөлгөөний хамгийн оргил үе болох 1970-1990 оны үеийн дизайн урлагийн бүтээлүүдийг дэлгэн тавьсан юм байна. Чингэхдээ энэ үеийг эргэн нэг харахуй гэсэн багахан зүүлт тайлбар сэлтдээ хадсанаас ч болсон уу, олон хүний амнаас "Postmodernism is dead," гэсэн тун шийдэмгий үгс гарах болжээ. Үзэсгэлэнгээс төрсөн хүмүүсийн хариу реакц тун сонирхолтой санагдаад бичив.

Завтай цагтаа

2011-10-30T22:55:00.000-07:00

Жорж Гордан Байрон /1788-1824/

Дэлхий дахинаа нэрд гарсан зохиолчийн нэг Ж.Г.Байрон 1788 оны 01 -р сарын 22-нд Лондон хотын нэгэн иргэний гэрт мэндэлжээ. Бага насаа уулархаг Шотланд нутгийн Эбердин гэдэг бяцхан хотод єнгєрvvлжээ.

Тэр нутгийн ганган байгаль, ард олны байдалтай анхны бvтээлvvд нь нягт холбоотой бичигджээ. 1805 онд Харроугийн сургуулийг тєгсєж, Кембрижийн их сургуулийн хаалгыг татжээ. Тэнд ааш араншин, зан сэлтээр єєр єєр олон аавын хvvтэй нvvр учирч, нvд тайлжээ. Оюутан ахуй цагтаа "Завтай цаг" гэсэн уянгын шvлгийн эмхтгэл гаргасан нь дуураймал шинжтэй, классизмын зохиолчдын нєлєєн дор бичигдсэн ч цааш єсєхєд нь Байронд илэрхий урам зориг оруулсан ажээ. Их сургууль тєгссєн авч язгууртан залуус хэргэм зэргийн тєлєєний улс гэдгийг ухаарч "тэдний єрєєсєн гутал" болчихгvйн тулд 1809 онд Испани, Турк, Албани, Грек орноор зохиолынхоо баатар "Чайльд Гарольд"-ын адил аялахаар гарчээ.

Эх нутаг Англи орондоо эргэж ирээд дєрвєн дууллаас бvтдэг алдарт найраглал "Чайльд Гарольдын мєргєлийн аян"-ы эхний бvлгvvдийг бичив. Дэлхийн уран зохиолын санд шинээр гялалзан гарч ирсэн уянга туульсын энэ найраглал романтик баатрын хувь заяаны vгvvлэл тєдийгvй улс тєрийн гайхамшигт зохиол юм. Эх нутагтаа байх vедээ Байрон Луддичvvдийн бослогыг дарахыг эсэргvvцэж Лордын танхимд хоёр удаа vг хэлжээ. Ажилчдыг илэрхий ємгєєлсєн дайчин vгсийг нь хэн ч дэмжсэнгvй, харин ч тэдний дургvйг хvргэжээ.

Учир иймд Лордын хэргэмээ хаяж уран зохиолоор тэмцэнэ гэж хатуу шийдэж, язгууртныг эсэргvvцсэн шvлэг бичиж эхэллээ. Хэдий тийм боловч бvтээлээс нь ганцаардсан хvний гунигт дуун сонсдох болжээ. 1813-1815 онд бичсэн "Гяур", "Далайн дээрэмчин", "Каин" зэрэг найраглал жvжигт нь онцгой баатар гарч, язгууртантай тэмцэж "тэдэнд дайн зарлаад" алс зэлvvд газар хувийн цэнгэл олж байгаагаар дvрсэлсэн нь дээрхийн гэрч мєн. Гэвч "Дорнодоос єрнєд хvртэл дарлагчдын эсрэг чєлєєлєх хєдєлгєєн гарч байна" гэдгийг vзvvлсэн "Хvрэл vе" гэдэг зохиолоо 1823 онд туурвижээ. Английн язгууртан тайж нарын шалиг амьдрал, тэдний урвамтгай шинжийг хурцаар илчлэн дvрсэлсэн "Дон Жуан" гэдэг шvлэглэсэн романаа нийтлvvлснээс болж хавчигдан эх орон Англиа vvрд орхиж, харь холын Италийн Венец хотноо очжээ.

Тэнд Австрийн дарлагчдын эсрэг тэмцэл хийж агсан хувьсгалч нєхєдтэй дотно танилцаж, vйл хэрэгт нь идэвхийлэн тусалж байв. Тэдний нууц байгууллага илрэхэд Байрон баригджээ. Гэвч Лордын хэргэм, гадаадын харьяатын vнэмлэх нь аварчээ. Тэндээс Платон, Аристотель, Сократыг тєрvvлсэн "Иллада Одиссей"-н эх орон Грект очив. Тэнд Туркийн эсрэг эрх чєлєєний хєдєлгєєнд орж, єєрийн хєрєнгє мєнгєєр бvхэл бvтэн отряд зэвсэглэж байв.

Тэр 1824 оны дєрєвдvгээр сарын 19-нд нас барав. Оросын аугаа их шvvмжлэгч Белинскийн нэрлэснээр "Хадан хясаанд гинжлэгдээд тас шувуунд тоншуулж байсан XIX зууны vеийн Прометей" болсон Байрон тэгж хорвоогоос хальсан ч дэлхийн тэргvvний соёлч хvмvvсийн сэтгэл зvрхэнд амьдаас амьд, XX зууны vеийн монгол уншигч бидэнтэй зохиол бvтээлээрээ ярилцаж байна. Бидний vр ачтай ч бас ярилцах болно. 1814-1815 онд бичсэн "Еврей аялгуу" гэдэг мєчлєг шvлгээс нь орчууллаа.

Амьдралын зам тєгсєж баатар минь
Алдрын чинь зам эхэлж байна.
Эх нутгаа чєлєєлєх гэсэн чиний
Эрэлхэг нэр дуурсах болж байна
Хєсєр унахад чинь цусан урсчээ.
Хєрсєнд шингэсэнгvй амьдралд маань нэвчжээ
Зон олон чєлєєтэй цагт
Зоригт намайг мартаж чадахгvй
Эрэмгий гавьяа чинь бидний цээжинд
Эр зориг оруулсныг нуухын хэрэггvй
Дажны талбарт чиний нэр дуурсвал
Дайсан этгээдийн царай хувхай цайна
Манай хvvнvvд намуухан гvнгэнэнэ
Алаг нvдэнд гэвч гэвч нулимс илрэхгvй
Аруйн шарилыг чинь тэгж бузарлахгvй

1963.01.25
Дугаар 003/2272/

Дээрх бичвэр 1963 онд хэвлэгдэж байжээ. Чухам ямар сонин дээр гэдгийг нь мэдсэнгүй. Бас шүлгийг орчуулагчийн нэр байсангүй. Дор хэдэн шүлэг нэмж толилуулъя.

“ШИЛЛОН-Д ӨРГӨХ СОНЕТ”

Мөхөшгүй Оюун ухааны мөнхрөхүй Сүнс
Мөс шиг гянданд ч гэгээрэхүй Эрх чөлөө
Мөчлөх тамлалд ч мохошгүй Зүрх зориг
Мөнийг түшсэн хайр ганцаараа үл дийлджээ.
Хөвгүүд чинь гав дөнгөнд хүлэгдэвч
Хөгцөт хүйтэн хонгилд өдрийг үл үзэвч
Эх орон нь үхэл зовлонг даван гэтэлнэ дээ.
Эрх чөлөөний жигүүрээ салхи сөрөн дэлгэнэ дээ
Шиллон! Чи шорон гэвч ариун газар,
Шалан дээр чинь сааралтах аюум уйтгар
Шаналан бүхний ул мөрийг тодлон үлдээвч,
Цаг нь ирэхээрээ айдас хүйдэс арилан одож,
Бурангуйн орноо Бурханы орон болгох уриа
Бониварынх байсныг хэн ч арчиж үл чадна.

Орчуулсан Д.Бямбаа

Хайр, vхэл

(Шvлгийн сvvлчийн мєр)

Хєрсєн сэтгэлд чи бидэн хоёулаа эзлэгдэхэд

Хєнєєлт дайсанд санан дайтахаар би зэхсэн ч

Голоос хайртай чамтайгаа хайр, эрх чєлєєгєє хуваалцахын оронд

Горьдлого тасарсан харцаар дэмий л ээрдэг байсан даа

Хямрал, уйд автахдаа л чи хажууд сууж налдаг ч

Хясаа мєргєн хєлєг минь сvйрч, шуурга, айдаст хамагдахад

Халуун алгаа завь, цээжээ авс болгон чамдаа тосож,

Харцыг чинь харцаараа ээрч л суусан даа.

Хумхаа тусаж хамуурсан мэт нvдээн гєлєрхєд чинь,

Хучлага, дэвсгэрээ чамдаан єгч, газарт тэрийхдээ

Yхэхээс минь тvрvvлж булшинд орох вий! гэж айхдаа

Yvрд босомгvй санагдан, харц нэг дальдирсан даа.

Хєвчин дэлхий шилгэж, орон гэр ганхаж,

Хvмvvн, байгал хєлчvv мэт дайвахад

Хємєрч буй орчлонгоос хэнийг би онцлон хайж,

Хєєрхийлєх сэтгэлээр ємгєєлєхийг хvсэв? чамайгаа, чамайгаа л!

Авралгvй эрлэгийн саварт тас базуулж,

Амьсгал боогдон тэлчилж хэвтэхийн цагтаа ч

Алдуурч буй ухаандаа чамайгаа, аяа чамайгаа бодон

Амь тавин тавьтлаа сэтгэлээрээ тэмvvлнэ шvv!

Хэзээ ч чи хайрлаагvй ээ, тэр бvv хэл,

Хэтдээ ч намайг хайрлахгvй чинь магад ч

Цєхєршгvй vнэндээ ч буруутай золгvй хайр,

Цєєхєн тохиох хохь заяандаа чамайгаа буруутгахгvй ээ!

Орчуулсан Д.Урианхай

Тэрслээд ялж буй Би.

2011-10-29T01:21:00.000-07:00

Хундага дарс, дэргэдийн анд, дуудах шүлэг ч үгүй
Хувь заяаны олон шөнөөр ёслол төгөлдөргүй үхчихээд
Хүйтэн уруул дээр минь үнсэхийн төдийд буцаад л амилчихдаг
Үйтэн миний зүрхэнд ахин нэг үхэл ирлээ.

Хавцал дээрээс үсэрчихээд босоод ирсэн мөчүүд
Харанхуй цээжний мухарт хэдий олон тохиосныг
Харагдахгүй үхлийн дараах харагдахуйц олон сэргэлт
Харсаар байтал намайг хичнээн ихээр өөрчилсөнийг

Үхлээс үхлийн хоорондох тийм жаахан тайвширлаас
Үнэндээ миний амьдрал тэр чигтээ бүтдэгийг
Үйрмэг шилний хагархайд бүтэн болж үзэгдэх минь
Үймэрч суухдаа зохиосон хуурамч илбэ төдийг

Тэгтэл хамгийн гачлантай нь байс байсгээд ирэх
Тийм үхлүүд үгүй бол амьдарч бас чадахгүйг
Тэвчиж, тэсч, хүлээх минь үхлийн үнэтэй болоод
Тэр үхлүүдээс ирэх минь амьдралын үнэ болохгүйг

Болохгүйг, болохгүйг нь мэдсээр байж тэгтлээ олон үхэж
Босч ирэхдээ инээмсэглэх нь тэрслээд ялж буй Би юм.

***

2011-10-28T00:31:00.000-07:00

Д.Чойжил гуайн "Орчуулагчийн зовлон жаргал" гэдэг номонд "Яруу найргийн орчуулга эхээсээ холдох тусмаа яруу тансаг болдог," гэжээ. Ер нь бодоод байсан чинь тийм байна шүү. Суралцмаар чадвар шиг санагдлаа.

Бараг л сүүлчийн эргэцүүлэл

2011-10-26T23:45:00.000-07:00

Хорхе Луйс Борхес

Аж төрдөг гудмаараа алхалж, алмай шөнийн нугачаа руу
Алдуурч нэгэнтээ одох шиг үйл бүхэн минь дэмий.
Даамай урт шөнүүд ганцаардлын ёслол билээ.
Далдхан зүрхэндээ өөрийгөө яллаж, өргөмжлөх би лээ.

Энэ хорвоогийн гэрч болж, этгээд гажууг нь улайлаа.
Эргэх гэгээн саран, хайр хүсэмжлэх царайнууд; өнө мөнхийг дууллаа.
Тойрч хөглөрөх хот; алсад орших хөршүүд
Урж биесээ тасчсан тэднийг яруу шүлэглэн дууллаа.

Бусдын хувьд ёс төдий зүйлд сэртхийх гайхширлаа өчлөө.
Бурангуйн жихүүн хоолойг сонсоод жаргах нарнаас дуугаа ноцоолоо.
Цусан нэгт өвөг дээдэс, зүүдэнд ирдэг элэнц хуланцаа
Цугааранг нь өндөрт мандуулж, хэр чадлаараа дууллаа.
Дуулдаг ч, дуулсаар ч байнам.

Эерүү зөөлнийг дааж чадахаар болсон хойно нь мэдрэмжүүдээ
Эвдэршгүй үгсийн хэвэнд цутгаж өнөд батаар дархаллаа.
Усны хаялагаар эрэг дээр шидэгдсэн гуурст хүлгийн хүүр лугаа
Гутаагдсан хөгшиний дурсамжууд зүрх рүү минь эргэлээ.

Одоохондоо гудамжууд, сар миний талд зогссон хэвээр,.
Онгод найраг хөгөө таслаагүй, олгойдох ус ам руу цутгахаа больчихоогүй байна.
Ганцаардлын минь дүүрэн саран намайг өршөөн хэлтрүүлэхийн цагт
Гав дөнгөнд минь үлдээх гэж зүтгэх гоо үзэсгэлэнгийн харгислалыг ч мэдэрч байна.

Орчуулсан Б.Баясгалан

Nature boy

2011-10-23T10:21:00.000-07:00

Гайхалтай сэтгэл татмаар
Нэг хүү байжээ.
Гадаад далай, тэнгисийг гатлаад тэнүүчилдэгийг нь
Гайхаж хүмүүс хэлэлцдэг байжээ.
Жаахан бүрэгдүү
Нүд нь гуниглуу ч
Яасан ухаантай
Хүү байсан гэж санана.

Тэгтэл нэгэн өдөр, ид шидийн гэмээр өдөр
Тэр миний зам дээр гараад ирлээ.
Хаан эзнээс авахуулаад адгийн тэнэгүүдийн тухай
Хаман ярилцах зуураа тэр хүү надад
"Амьдралаас суралцах хамгийн чухаг зүйл чинь
Хэн нэгнийг хайрлах
Хариуд нь хайрлуулах л
байх вий" гэлээ.

"Амьдралаас суралцах хамгийн чухаг зүйл чинь
Хэн нэгнийг хайрлах
Хариуд нь хайрлуулах л
байх вий".

Дуртай дуугаа орчуулсаныгаа эрчүүлдээ зориулж байгаа юм.

Төөрдөг хонгил

2011-10-20T02:23:00.000-07:00

Хорхе Луйс Борхес

Зевс өөрөө ирээд ч намайг тойрсон чулуун хэрээсийг
Зад татаж чадсангүй. Зам зуурт хань бологсод ч
Замхарч мартагдаж үлдсээр. Хана дагаж эцэсгүй үргэжлэх
Адлагдсан зам бол миний тавилан.
Эгц л санагдах хонгилууд сэмхэнээр тахирлаж муруйсаар,
Он жилүүдийн угт тулаад нууцлаг нэгэн тойрог үүсгэнэ.
Хаашаа ч үгүй төөрөгсөдийн тэмтэрч өнгөрсөний мөрөөр
Хана хэрмүүд нь өдөр өдрөөр халцарч элэгдэж үлдэнэ.
Үйрмэг шохойн дээгүүр зурайж үлдсэн
Одогсодын мөр жихүүдэс төрүүлнэ.
Үдшийн хоосон агаарт хэн нэгний орь дуу тавих,
Үүрд цөлөгдсөндөө гаслах дуу нь үе үе цуурайлан ирнэ.
Улигт тамыг гөрж боосон аймшигт ганцаардалыг улам хөгжөөх,
Улаан цусаар минь умдаалж, зовлонт үхлээр минь цадах
Үүрэг авсан отоочид сүүдэрт харанхуйн тэртээд
Сүүтэлзэн буйг ч би мэднэ. Бид биесээ эрнэ.
Гагцхүү энэ л бидний эсрэгцэлийн
Гарцгүй сүүлчийн өдөр мэтээр нэгнээ хүснэ!

Орчуулсан Б.Баясгалан

Өргөс аваад хаячихсан юм шиг болж байна ш дээ...

2011-10-18T23:13:00.000-07:00

Mongolia abandons nuclear waste storage plans,

informs Japan of decision

PARIS -- The Mongolian government told Japan government officials and others concerned in late September that it had decided to abandon its plans to cooperate with Tokyo and Washington and build facilities to temporarily store and dispose of nuclear waste, it was learned on Oct. 14.

Mongolia appears to have judged the plan unfeasible because of opposition movements in the country.

It is the latest turn of events that underscores the difficulties in carrying out international projects to build nuclear waste storage facilities. A similar project was also abandoned in Australia in 2002 due to strong public backlash.

Negotiations on the Mongolian nuclear projects started when U.S. Deputy Secretary of Energy Daniel B. Poneman visited Mongolia in September, 2010. Officials of Japan, the United States and Mongolia held their first round of talks on the projects in Washington in February this year. Then, the United Arab Emirates (UAE), which wants to procure nuclear fuel from Mongolia, joined in the negotiations. In early July, Poneman sent a draft of an intergovernmental memorandum of understanding (MOU) to then-Economy, Trade and Industry Minister Banri Kaieda in an effort to secure a deal by the end of this year.

The Mainichi reported on the secret talks between the three countries in May, but the Mongolian government has officially denied the existence of such negotiations. After the Mainichi's report, Mongolian citizens harshly reacted to the envisioned projects and demanded the government withdraw the plans and disclose information.

Following such developments, Mongolian President Tsakhia Elbegdorj issued a presidential order on Sept. 13 banning negotiating with foreign governments or international organizations such as the International Atomic Energy Agency (IAEA) on nuclear waste storage plans in Mongolia. Elbegdorj sacked government officials, including Ambassador A. Undraa, who had attended trilateral talks with the United States and Japan in Washington from Feb. 3 to 4 as representatives of Mongolia.

In the meantime, the Japanese government had told the U.S. Department of Energy that it was difficult to continue with the negotiations because it was busy dealing with the crisis at the crippled Fukushima No. 1 Nuclear Power Plant as well as public backlash.

According to a survey conducted by the IAEA, Mongolia has abundant resources of uranium estimated at 1.4 million metric tons. The Mongolian government was considering processing uranium into nuclear fuel and exporting it in an attempt to make good use of the uranium resources. For this purpose, Mongolia was exploring the idea of introducing "nuclear fuel lease contracts" in which Mongolia would receive spent nuclear fuel from countries that buy uranium nuclear fuel from Mongolia.

The U.S. Department of Energy took the idea and came up with a proposal that Mongolia collect, store and dispose of spent nuclear fuel from other countries. Since then, the United States and Japan had been negotiating with Mongolia on the project.

Би ч бас хааяа төрийнхөө төлөө боож үхвэл ч үхье гээд бор шидмэс энэ тэрдээ тулаад гүйж явдаг оготно шүү.

Хараацайн нислэг.., хараацайн нислэг..,

2011-10-18T00:43:00.000-07:00

Яруу найрагч Д.Отгонцагааны яруу тансаг шүлгүүдээс хүргэж байна. Доржсүрэнгийн Отгонцагаан нь 1983 онд Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан суманд төрсөн. 2000 онд Сэлэнгэ аймгийн II дунд сургууль, 2005 онд Утга зохиол нийгмийн ажилтны дээд сургууль төгссөн. “Шат” хэмээх анхны яруу найргийн түүврээ гаргаж байсан. "Шат"-аа нэг нэгээр нь зохиолчдын хорооноос худалдаж авч өөрөө шатаасаар байгаад дуусгачихсан гэдэг юм.

Таталбар

Богд уул цайраад л
Бороо орно.
Бодол сэтгэл минь
Хув хуурай...
Ганцаар модны нөмөрт
Модон сандал дээр
Биеийн төдийн хуурай газар
Нөмөрт минь
Норсон болжмор хоргодож
Өд сөд
Өөвгөрхөн толгойгоо залхуутай сэгсэрнэ

Маргааш өглөө бороо арилж
Маадгархан алхах нь
Жиргэх дуу нь
Борооны дуслын
Дасал болсон
Чимээгээр солигдоно
Удахгүй...
Богд уул цайраад л
Бороо орно
Норсон сэтгэлээ дааж ядан харина

Хавраар сэрээсэн шүлэг

Бүгтхэн чимээтэй бөглүү нутагт
Бүдэгхэн гэрэлтэй жижигхэн байшин
Галын дэргэд нозоорсон бие
Ганцаараа биш хамтдаа л юм шиг өдрүүд
Хүйтэн гараараа хайрахад зүрх чинь цочоогүй
Хүчлээд цас үлээхэд харц чинь дальдраагүй
Хавраар шувууд ирэх үдэш би зөрөн одож
Хайртайгаан мэдрээд өөрөө гүйж очих гэсэн юм.
Санаа алдах мэт цас хаялаад л
Алдах санаа мэт дуугаа бас хураана.
Жижигхэн байшингийн гадаа
Жил жилийн мөр цасны чимээн дор нойрсоно.
Жижигхэн байшин дотроо жигдхэн хэмнэл
Зүрхийг чинь дарж оршино.
Урагшаа алхавч эргэж нэг харсан
Урьд чинь бус хойно чинь яваа юм болохоор
Сар тунамал
Салхи л гэгэлзүүр
Хавар ирлээ
Хаалгаа нээгээрэй
Харин миний
Зүрх л зогсох нь ээ.

2003 он

Үүр цайж байна

Үүр цайж байна.
Үсээ шууж
Нүдээ нууя
Гудманд хааяа нэг таардаг танил шиг чинь
Гутлын чинь тоосыг харах төдий л зөрье
Чимээгүй байна гэтэл уйлж байжээ зүрх минь
Чийгтэй үдшийн саран ойрхон болоод тэр үү
Одоо гэрэл үргэлжилнэ.
Огт санаандгүй зүйл хэзээ ч тохиохгүй
Учирч дассан уруулыг чинь би
Урьдынхаас нь нэг их ялгахгүй
Үүр цайж байна.
Үсээ шууж..,

2003 он

Зөнч шувуу гамюн

Васнецовын уран зурагт зориулав

Би яг л энэ гамюн шиг
Битүүхэн дотроо лугшиж чимээгүй уйлдаг зүрхтэй
Таны гоё гэж хэлэх тусам улам ягаахан болдог уруултай.
Томдсон юм шиг их гунигт нүдтэй
Таны гэнэн гэж бодох тусам улам хүүхдэрхүү болдог сэтгэлтэй
Зөнтэй бодлоо харцаараа хэлдэг
Зөрүүгүй тавилантай
Том том улаан өднийхөө судлаар нулимсаа шингээж
Том цагаан саран дор гуниж зогсдог
Зөнч шувуу шиг
Хүн шувуу шиг

*** ** ***

Би хавар шиг намрын тухай мэднэ
Хачин нам гүмийнх нь тухай мэднэ.
Намар шиг хаврын тухайд ч мэднэ.
Намайг хэн ч мэдэхгүй тухайд ч мэднэ.

*** *** *** ***

Шархадтлаа чи надад дурлаагүй байхад
Шархиртлаа санах сэтгэл минь дээ
Өвлийн шөнө хүйтэн сандал түшээд
Өмөлзөн суунам бээрсэн шувуу шиг
Өмөртлөө чи надад дурлаагүй байхад
Өр минь нимгэрэн санах минь дээ
Бодлын дундаасаа нэгжин суухад
Бороонд хамт алхах минь юусан ч билээ дээ
Инээмсэглэн чи намайг хараагүй байхад
Ингэтлээ санах минь юусан билээ дээ
Нартай өглөө хоёул хамтдаа
Нахиа дэлгэрхийг харах л юмсандаа
Бодлоосоо ч чамайг салгаагүй байхад
Бороо шиг арилах нь үү дээ чи минь дээ
Чамайг хайрлахыг хүссэн сэтгэлдээ
Чилийсэн өдрүүдэд жаргалтай алхал наа.

2010.3.21 Улаанбаатар цамбагарав

Хараацайн нислэг

Хараацайн нислэг
Хараацайн нислэг
Хараацайн биш
Хага цохигдсон тэнгэрсийн нислэг
Хүйтэн саарал намрын өдрийг ч
Хачин гоёмсог болгочих чинь
Сэтгэл эдгэчихэж.
Хараацайн нислэг
Хараацайн нислэг

** *** **

Нүдтэйгээ нүд зурсан будагтайгаа
Нүв нүцгэн унтахад
Хаврын үдшийг мартахын чинээ
Хачин нууцлаг инээмсэглэл тодруулан
Бүв бүлээхэн хав халуухан
Бүрэнхий үдшийн тэнгэрт уусахад
Гунигтай ч догдлол дүүрэн зүрхэнд
Сар алсарч
Салхи энгэр тэмтэрнэ.

***

Чи хүн шиг хүмүүс шиг л худлаа инээмсэглэдэг гэхдээ надруу биш
Чи хүн шиг хүмүүс шиг л уруулаа хэмлэдэг гэхдээ дэргэд минь биш
Чи хүн шиг хүмүүс шиг л нуруугаан цэх болгоод явж эхэлдэг гэхдээ нүдэн дээр минь биш
Чи хүн шиг хүмүүс шиг л даль жигүүрээн нуудаг гэхдээ
Гэхдээ л чи шувуу

Хар дараад...

2011-10-17T18:55:00.000-07:00

Маш хүндээр хар дараад нойр тун муутай хонов. Зүүдний тухай зүүдлэв. Ингэж... "Бид ч гэсэн тэгвэл хаа нэгтээх харь ертөнцийнхний бүтээл байж болох юм биш үү? Тэд биднийг өөрсдөдөө үйлчлүүлэх гэж бүтээгээд бидний оюун санааг алсаас удирддаг бол яах вэ? Зүүдийг л бод л доо. Бид ухамсартайгаар зүүдэлдэггүй. Тэгэхдээ тэнд ямар нэгэн учир холбоо, үнэн зөн байж л байдаг. Тэгэхээр зүүд тэдний бидэнтэй харилцаж буй нэг хэлбэр юм биш үү?"... Бүр яг ингэж бодож зүүдлээд, өнөөхдөө тарчилсаар байгаад үүр цайлгачихвал яах вэ, та минь ээ? "Бусдын эрхшээлд... " гэсэн бодол намайг бүр туйлд нь хүртэл тарчлааж байх юм. Тэгээд бүр зүүдэн дотроо урьдын бүх зүүдээ нэгжээд л, тэндээс бүтээгч гаригийнхны өгсөн ямар нэгэн дохио тэмдэг, даалгавар, захирамж юу байдаг юм бүгдийг олж мэдэх гэж улайраад. Тэр нь миний зүүдний үйл явцыг бүр аймшигтай болгоод...

Энэ зүүдний улбаа нь хэд хоногийн өмнө уншсан "Намайг Жо гэдэг" гэж үгүүллэг болж таарав. Номын цагаан солио гэдгийн эхний шинж тэмдэг биш байгаа даа, бурхан минь. Тэр үгүүллэгт Бархасбадь гаригийн мэдээлэлд нэвтэрхийн тулд тэндэхийн агаар мандалд зохицсон бархасбадийн хүнийг хүмүүс өөрсдөө бүтээгээд, зайнаас түүнийгээ оюун санаагаараа удирдаж байгаа тухай гардаг юм л даа.

За миний зүүдний элийрэл ч яамай. Нээрээ Поль Андерсон гэж хүний энэ үгүүллэгээс Аватор гэж кану санаа авч хийгдсэн юм шиг санагдсан шүү. Давхацлаа давхацлаа гэхэд тийм уран санаа давхацна гэж юу байхав дээ. Өөр гаригийн мэдээлэлд нэвтэрхийн тулд тэндэхийн нөхцөлд тэсэхүйц хүнийг өөрсдөө бүтээгээд, түүнийгээ алсын зайнаас оюун ухаанаараа удирддаг. Цаадах нь тэр гаригийн тухай хүмүүсийн мэдэхийг хүссэн бүхнийг эргүүлэн дамжуулдаг болох ёстой гэх мэт. Нэг ийм төслийн багт тахир дутуу, тэргэнцэртэй залуу ажиллана. Тэрээр бүтээсэн хүнтэйгээ тархиараа холбогдож, тэндэхийн орчинд нь нэвтрэн ороод, юу хийх ёстойг нь чиглүүлэх үүрэгтэй. Аажимдаа мань эрд Ю-5 хөлөг дээрх суумгай бие махбодь, тийм амьдралаас нь илүүтэй бархасбадь дээрх хүч чадалтай, эрүүл чийрэг нэгний амьдралаар амьдрах нь таалагдаж эхэлнэ. Тэгээд хамгийн сүүлд нь тэрээр өөрийгөө мөнөөхөн амьтандаа.., буддын шашны ойлголтоор бол юүлчиж байгаа юм. Хөлөг дээрх хатингар бие нь үхэж, тэрээр инээмсэглэсэн царайтайгаар хүмүүсийн дундаас одож байгаа нь бархасбадь дээрх эрүүл хүчирхэг амьдрал нь эхэлж буйд баяртай байсных аа гэж.

Аватор дээр ч бас яг ийм үйл явдал гардаг биз дээ? Тэхдээ олон нийтийн сэтгэлийг татахын тулд элдэв дурлал, тулаан, эсэн бусан юм нэмж хачирлаад балайруулчихсан санагдсан. Тэр кануг үзсэнээс энэ үгүүллэгийг уншсан нь хамаагүй өндөр таашаал өгч байна лээ. Орчуулга нь ч сайхан. З.Эрдэнэбат гэж блог орчимоор харагдаад байдаг ахын орчуулга байна лээ. Сая гарсан шинэ номонд орсон үгүүллэг...

Яруу найраг... Энэ бол

2011-10-16T03:32:00.000-07:00

Яруу найраг... Энэ бол

Урсаж л явсан гол горхи гэнэтхэн буруулж
Улаан гол руу минь цутган орж ирэхийн
Улаан цусыг минь түрж судас бүрээр минь
Дулаан илчийг минь хөөж, салаалж эргэхийн
Тунгалаг шил шиг болох яг тэр мөчид минь
Тунчиг нууцийг минь бүхэнд гэрэлтүүлж харуулахын
Нэр.

Яруу найраг... Энэ бол

Сувд үзүүлнэ гээд далайн гүн рүү
Шумбуулж дөнгөсөн илбэчний гараас
Атгаж амжсандаа живсээр буй ч
Аз жаргалаар халгин байхын, гүнээс дуулахын
Уран дуулах минь дээш түгээд
Усны мандал дээр долгилон байхын
Нэр.

Яруу найраг... Энэ бол

Цагийг захирагчийн хүйтэн мутраас
Цай уугаад үүрд унтахын
Бутарч үйрээд бүтэн үлдэхийн
Бусдаас өөр гунигаар үхэхийн
Нэр.

Ногоон мөчир

2011-10-14T18:31:00.000-07:00

Дуулгах ину... Монголд анх удаа урлаг, уран зохиол, хэл шинжлэл, танин мэдэхүйн чиглэлээр дагнасан “Ногоон мөчир” нэрт цахим хуудас нээлтээ хийжээ. Энэхүү цахим хуудсанд Монголдоо төдийгүй дэлхийд нэртэй эрдэмтэн судлаач, багш сурган хүмүүжүүлэгч, уран бүтээлч, дуун хөрвүүлэгчдийн шилдэг бүтээлүүд албан ёсны зөвшөөрөл, эрхтэйгээр нийтлэгдэж байх юм байна.

Үтэл хүний энд нийтлэгдээгүй ганц нэг бичвэрүүд ч бас тэнд үе үе гараад байж магадгүй тул анд нөхөд та нарыгаа тольдон соёрхоосой гэхдээ бичлээ. Хааяа тоон дотор үсэг цохиж явдагийг бодож бас уучлан хэлтрүүлээрэй.

Шүлэг л юм даа

2011-10-13T03:55:00.000-07:00

Филип Ларкин.
Сонирхолгүй амьдарч, сонирхолтой шүлгүүд үлдээсэн түүнийг
20-р зууны Английн яруу найргийн хамгийн сод төлөөлөгдийн нэг гэдэг.

Шүлэг л юм даа

Тэд чамайг баллана, эцэг эх чинь.
Тэгье гэж бодоогүй ч тэгэж л орхино.
Өөрсдийнхөө алдаагаар чамайг булж
Өөр зөндөө бурангуйг чамд л гэж тохно.

Хатуу зөөлнөөр нь цаг үеийг хувааж
Хажуудахаа багалзуурдаж амьдардаг тэд
Хувь ээлжиндээ өөрсдөө ч бас энэ мэт мунхаглалд
Хуучны малгай, хүрмэн дотроо нухлуулж л явсан.

Энэчлэн хүн хүндээ булай доройгоо дамжуулна.
Эргийн мөрөгцөг шиг тэр нь гүн рүүгээ улам шигнэ.
Хожимдоогүй дээрээ үүнээс бушуухан сугарч гар
Хойчоо залгуулах үр хүүхэдтэй болно ч гэж бүү бод.

Орчуулсан Б.Баясгалан

Өнөөдөрийн сэтгэгдэл...

2011-10-12T01:11:00.000-07:00

Шарласан навчисын дээрээс бороо орох нь
Шаардлагатай байсан эм нь үхсэнийх нь дараа ирсэн
Өвчтөний сүнсийг тохуурхах хувь заяаны тоглоом шиг
Өрөвдөмөөр сул навчис тогтоол уснаа хөвнө.

Б.Баясгалан

***

2011-10-10T13:27:00.000-07:00

Оросоор шүлэг дуудах гоё сонсогддог юм байна. Англи хадмалтайгаа болохоор утгыг нь гадарлахад ч аятай юм.

I'm so childish, a little bit wildish...

2011-10-09T10:33:00.000-07:00

Сав л хийвэл сонсчихсон сууж байдаг дуу. Сонсоод нэг бол их аз жаргалтай болсон мэт санагддаг, эсвэл зүгээр л гоё хөнгөрөөд явчихдаг. Тэгэхээр хамгийн дуртай дуу минь юм шиг байгаа юм. Яагаад дуртай вэ гэвэл хариулт нь бэлэн байнаа. Миний дотор уг нь байгаад байдаг, тэгэхдээ яагаад ч юм хөөрхийг гаргаж ирэхгүй, тэнд нь хатаагаад байдаг нэг тийм хүний тухай дуулдаг юм. Даанч дэндүү үгээр наадсан эд болохоор нь ядахнаа утгачилаад ч болов орчуулан сонирхуулж хүчрэхгүй нээ.

Childish

I'm so childish, a little bit wildish
With my rumdiddlyumdiddlyumdiddly, I'm so deep

Well I'm so garish, a little unfairish
The way I pick you up, and drop you in a heap

I'm so unfaithful, in fact I'm a plateful
I won't kiss her, but I'll stare her up all night

I'm a stormy little singer, an unstable little swinger
If you're coming, come prepared for a fight

Well I'm so childish, a little bit wildish
With my rumdiddlyumdiddlyumdiddly, I'm so deep

Well I'm so uncaring, do far too much swearing
And if you read through my behaviour, you'll find I'm a creep

I'll play a stormer, yet in the corner
I'll be grumpy on my own, like I don't care

I'm a stormy little singer, an unstable little swinger
With a big rip, in the arsehole of my flares

Well I'm so childish, a little bit wildish
With my rumdiddlyumdiddlyumdiddly, I'm so mad

I'm so truthful, a little bit bruteful
But in sooth I know not, why I am so sad

I try my bestest, well as far the restest
Well it's just stuff that comes out wrong, and gets misunderstood

I'm a dandy little dreamer, a doctored misdemeanour
A didactic destiny schemer, bare with me if you would.

Нэмээд хэдэн хамааралгүй видео оруулчихъя. Давсаар зурдаг гэнээ.

Амьд явахад хүч сэлбэдэг...

2011-10-07T11:29:00.000-07:00

Габриел Пери:

***

Амьд явахад хүч сэлбэдэг хэдэн үг бий.
Алаг эрээнгүй, жирийн сайхан үгүүд ээ.
Халуун гэдэг үг, найдвар гэдэг үг.
Хайр гэдэг үг, эрх чөлөө гэдэг үг.
Хүүхэд гэдэг үг, найрсаг ёс гэдэг үг.
... Хэдэн цэцэг, хэдэн жимсний нэр.
Эр зориг гэдэг үг, нээлт хийх гэдэг үг.
Ах дүү гэдэг үг, анд нөхөр гэдэг үг
Хэдэн улс, тосгодын нэр.
Хэдэн бүсгүй, найз нарын нэр.
Энэ бүхэн дээр Пери гэдэг үг нэмье.

Орчуулсан Т.Төмөрхүлэг

Реквием

2011-10-06T03:58:00.000-07:00

Одоо бодохоор сэтгэл өвдөөд л, цээжний голд
Олон шувуу жиргэж байснаа нисээд явчихсан шиг хоосроод,
Инээгээд гунигтай явсаныг нь санаад, яаж тэгэж
Итгэл найдварыг минь хөнгөхөөн хуурчихваа гэж бодох бүрт
Мэдэхгүй ээ, мэдэхгүй зүгээр л
Миний хийж чадах зүйл байсан юм шиг санагдаад..,
Хааяа цонхон дээр сууж байхад яг түүн шиг
Харц сүүмгэр ч нисэж л яваа шувуу
Хажуугаар шүргэлэн өнгөрөөд л...
Өө, тэгээд нулимс бөмбөрөхөд
Өөр тэгээд яах ч байсан юм гэж тайвшираад..,
Нээрээ би юу хийхсэн билээ, тээр дээрээс
Нисэхдээ унаж байна гэж бодоогүй зүрхэнд ялагдахаас өөрөөр.

Монголыг Ямандаг бурхан ивээг

2011-10-03T08:41:00.000-07:00

Ямандаг бурханы товч түүх

Ра язгуурын тарнич нэртэй нэг хүн Энэтхэгт амьдарч байжээ. Тэр нутгийн хаан нь ч мөн тэр тарничтай эн тэнцэхүйц эрдэм чадалтай төдийгүй түүнтэй байнга өрсөлддөг байлаа. Нэг удаа Ра язгуурын тарничид хандан:

- Надад толгойгоо өг хэмээн зарлиг буулгажээ.

Шашин ямагт төрийн хүнд буулган дотор явах учиртай тул Ра язгуурын тарнич ч толгойгоо огтолон хаандаа өргөж, хажууд үхээд удаагүй байсан махэ үхрийн толгойг огтолж толгойныхоо оронд залгажээ. Оюун санааны хувьд хааныг хаан төрийг яллаа. Хаан ч ялагдалтайгаа эвлэрэхийг хүссэнгүй. Ра язгуурын тарничийг гэртээ урилаа. Энэтхэгт байдаг нэг заншил бүх хүн хөл нүцгэн явдаг тул урьсан зочныхоо хөлийг угааж өгөх нь туйлын дээд хүндлэл юм. Хаан эрдэм чадлаараа 4 гар хувилгаж, 2 хөлийг нь зэрэг угаав. Ра язгуурын тарнич 4 хөл хувилгав. Хаан 8 гараар зэрэг угаав. Ра язгуурын тарнич 8 хөл хувилгав. 16 гараар зэрэг угаав. Ра язгуурын тарнич 16 хөлтэй болж үзүүлэв. Хаан чадсангүй. Дахиад л бошго цааз буулгав.

- Энэ 16 хөлөө угаах 32 гартай болж үзүүл.

Ингээд Ра язгуурын тарнич үхэр тэргүүнтэй, 16 хөлтэй, 32 гартай болж агаарт нисэн үзүүлсэнд хаан ч цаг хугацааг зогсоож, тэнгэрийн Уран Бишүүгарма бурхныг дуудаж ирүүлэн зургийг нь зуруулжээ. Түүх ингэж л эхэлсэн юм. Хүний хүч чадлын хүрч чадсан хязгаар нь одоохондоо үүнээс дээш алга. Тэр дундаа Аюулган үйлдэгч хэмээн монголоор, Жигжид хэмээн төвдөөр, дэлхий нийтээр Ямандаг хэмээх санскрит нэрээрээ алдаршин, түүгээр ядамлаж, хий судал бясалгалын эрдэмд нэвтрэгчид улам бүр цөөрсөөр л байна. Үнэндээ энэ бурхны бясалгал АНУ-д хүчтэй дэлгэрч тэнд 4 жилийн бясалгалд суугаад байгаа 50 орчим хүн бол бараг энэ дэлхий дээр идэвхтэй хичээллэж буй хүмүүсийн тал нь байх хэмээн таамаглаж байна.

Ямандаг бурхны уламжлал Монголд

”Алтан хүрдэн мянган хигээст” хэмээх Монголын түүхийн алдарт зохиолыг бичсэн Чойжамц хэмээх Үзэмчний Янзган хийдийн ширээт лам ”Шидийн сайн хумх” нэртэй Ямандагийн үүсгэлийн зэргэмжийг монгол хэлээр бичсэн юм. Маш сонин техник. Хялбар. Ердөө монгол гэрт сууж байгаад л унь, хана, дээвэр, туурганд нь бүх зүйлийг нь орлуулж, төлөөлүүлж байгаад л бясалгадаг. Америкчууд ч Монголоос гэр зөөж аваачаад түүндээ бясалгал хийж байгаа нь ийм учиртай. Тэр номын оршилд Ямандагийн уламжлалыг анх Пагва лам үндэслэж, Хувилай хаанд зааж сургажээ. Дараа нь Ойрдын Аюук хааны ач Нэйж тойн Өвөр Монголд дэлгэрүүлжээ. Хөх хотын ар дахь Далан харын уулын Цогт сүмбэр агуйд 15 жил бясалгалд сууж, хүний эрдэм чадал, тэсвэр тэвчээрийн туйлыг үзүүлэн, бөө онгодоос нь салгаж, бүгдийг сэтгэл оюуныг буяны зүгт хандуулж чадав. Мэдээж хэрэг Өндөр гэгээн, Зая бандида хутагт хоёр Ар Халхын нутагт түгээн дэлгэрүүлсэн бол Монголын хамгийн сүүлчийн хаан VIII Богд Жавзандамба хутагт энэхүү ядамын уламжлалыг дээд цэгт нь тултал хөгжүүлэв. Товчхондоо ийм...

Ямандаг бурхан биднийг аврах нь

Цаг хатуу цас битүү байхад ч бид энэ уламжлалыг таслаагүй юм. Гүрү дэва ринбүчи хийгээд Огторгуйн цагаан гарди багшийн минь хүсэл ч ийм байлаа. Монголын хамаг нарийн нууц сэтгэлийн эрдмийн охь уурхай байсан энэ хоёр хүн нэг л хүнд итгэл хүлээлгэсэн юм. Тэд бол цагийн өнгөнд хувирахгүй, цагийн өнгийг хувиргаж амьдарсан амьд бурхад байлаа. Зава ламын хойт дүрээр тодорсон залууд хамаг эрдэм чадлаа юүлсэн, бас зоригжуулсан. Тэр хүн ч зориг гаргаж чадсан. Тэр бараг 4 жил болжээ. Хүнтэй уулзахгүй, ярихгүй, нар салхинд ч ховорхон гарч, бидний төлөө, өнгөрсөн, одоо, ирээдүй цагийг тольдсон, тохинуулсан. Энэ хооронд их юм өөрчлөгджээ. Гүрү дэва ринбүүчи хоосон чанарын агаарт шингэж, Огторгуйн цагаан гарди сансарын дайд дүүлж, үүл далдалжээ. ”Энэ хүнд хамаг чадлаараа туслаарай, хожим Монголын шашныг авч явах хүн шүү” гэж хэлж үлдээсэн Огторгуйн цагаан гарди багшийнхаа захиа зааврыг би хэзээ ч мартахгүй. Энд ч эрлэгийн үүдэнд ч үнэнч хэвээрээ үлдье хэмээн шийдсэн. Өөрийгөө Ямандаг бурхны аржалд барьсан лам минь гаваг хүртээж, гайс гаргасан дуулдана. Ойрхон байгаад, олигтойхон жавтүй хүртчиж ч амжсангүй. Миний монгол минь яг л XVI зуун шиг агуаа их сонголтын өмнө зогсч байна. Хандах чиг хаашаа яаж тогтохыг уг энэ хүн л хэлэх байх. Хүлээх л үлдлээ. Ямандаг бурхан л бидэнд ийм эгзэгтэй, эмзэг үед тусалж ирсэнсэн.

Ямандаг бурхан Монголыг ивээх болтугай.

Г.Ням-Очир

Сайхан ахаа дурсаж байна...

2011-09-28T23:11:00.000-07:00

Инээж авахуулсан зургууд удаа ч үгүй ихийн их гуниг болж хувирах хамгийн хэцүү байдаг. Инээж зөрсөн хүнтэйгээ удаа ч үгүй хэзээ ч уулзахгүй болсоноо мэдэх хамгийн хэцүү байдаг.

Хоёрхон хоногийн өмнө би Үндэсний музейн зосон улаан байшингийн хажуугаар гарах даа "Энд найз минь ажиллахаа больсон болохоор дахин олон эргэлдэх шаардлагагүй болж дээ," гэж бодсон. Тэгсэнээ "Өө, Цогоо ах минь бий шүү дээ," гэж бодож билээ. Тэгтэл одоо дотор нь Цогоо ах минь байгаа болохоор надад хамааралтай санагддаг, дулаахан санагддаг нэг байшин дотоод эд хогшлоос минь алдагдаж, түүнийг харах бүрийд гунигаас өөрийг олж сэрэхгүй гэж бодох.., үнэмшихэд ч хэцүү байна. Инээж авахуулсан энэ зураг ч бас...

Ямартаа ч хичнээн он жил өнгөрлөө ч бидний хувьд та минь хамгийн хүндтэй, хамгийн хайрлам, дурсан хэлэлцэхдээ бүгд инээмсэглэдэг тэр л ах минь хэвээр үлдэнэ.

ГЭГЭЭН ӨДРҮҮД

Нарны шувууд
Намайг орхин ниссээр
Намрын улиас
Навчисаа гүвэхийг хэдэнтээ үзвэй
Цонхны цаана
Гитарын эгшиг, уянгат дуу одоо ч сонстсоор
Цаглашгүй хүсэл инээд хөөр
Цаг хугацааны шувууд лугаа оджээ.
Цасан будрах өглөө
Цардмал замд
Цагаан мөр үлдээж
Цүнх мөрөвчилсөн охид яарангуй
Цаг хугацааны шувууд
Цаана нь бас хонхон дуу эс хүлээнэм.
Намрын гудамжаар бодлогошрон алхаж
Навчисын шар шуургыг хэдэнтээ сөрөв өө
Нарны шувууд мэт гэрэлт өдрүүд
Намайг зорин ниссэр
Насны харгуй хаа нэгтээ алсарчээ.

1992.4.14 ХОВД

Та минь ингэж дуулжээ. Бичиг цаасны будилаантай бухимдуухан явахад таараад "Аль ч газрын дарга дээр ордог бай ах нь цуг ороод уулзаж өгье," гэж байсансан. Бидний сүүлчийн яриа ийм байжээ. Хариуд нь би "Та хээпэг тавиад, халаасандаа гараа шургуулчихаар яг л арван жилийн хүүхэд шиг харагдах юм аа. Дуудаагүй бол чинь танихгүй өнгөрөх нь..." гэж хэлсэнээ бүр дараа нь найзад нь яриад инээлдэж байсан юм.

Яруу найраг гэсэн бичгийн өмнө, яг л байгаагаараа, хоёулаа муухай гарсан энэ зургийг хайрлах шалтгаан зөндөө үлдлээ. Орчлон нэгэн гэгээн тунгалаг найрагчаар, нэгэн гэгээн тунгалаг хүнээр, ханиар, эцгээр, хүүгээр, ахаар дутлаа.

Энхжингийн оронд мөнхжих болтугай!
Ум ма ни бад мэ хум

***

2011-09-28T04:37:00.000-07:00

Б.О-д

Салхинд дэрвэх гоё улаан өнгө
Гэрэл болно.
Санаанд дэлбэх гоё дулаан хүн
Гэгээрнэ.

Бүргэд шувуу хөөрхий
Үүлэнд тулж ниснэ.
Бүүр цааш дүүлэхийг
Тэр яахин мэднэ.

Гэвч аливаа хана, нэвтэршгүй бүхэн
Гэрлээр огтлогдох үүлэн лугаа сиймхий.
Түүнийг олж мэдэхэд түмэн он болно
Түүнд л хүрэх гэж бумантаа үхнэ.

Жишээ нь би л гэхэд харанхуй цонхны
Жижигхэн цоорхойгоор л нарыг харж чадна
Аливаа сайн сайхныг өөрийнхөө хэмжээгээр
Амсаж хүртээд, бусдыг нь асгаж мэднэ. Гэтэл

Тэр бол өөрийгөө бүрэн туулах
Тэр бол өөрийгөө бүрэлгэн дуулах
Тэр бол дөнгөтэй нисч чадах
Тэр бол хөнгөхөн хагацаж чадах
Тэр бол..,
Түүний л чадах бүхний нэр.

Салхинд дэрвэх гоё улаан өнгө
Гэрэл болно.
Санаанд дэлбэх гоё дулаан хүн
Гэгээрнэ.

***

2011-09-28T02:26:00.000-07:00

Хорвоод би талархаж мэддэггүй
Энэ амьдралын юунд нь баясахаа ч ойлгодоггүй
Хоног өдрүүд надад
Угаагаад хатаасан ч хуучнаараа,
Хуниас бүхэндээ уйтгар нуусан
Урагдах дөхсөн ч тэссээр буй
Хуучин даавууд шиг л санагддаг.

Өдөр хоногуудад яахин талархах
Нарыг хараад хэрхэн инээмсэглэх
Өндөр дээр гараад хашгирхад минь
Үргэсэн шувуудыг юу гэж тайтгаруулах
Тэмүүлэх.., тэмүүлэл тэмүүллийн угт
Тэнэсэн сум шиг нэгэн итгэл
Зүрх хаваад газардахыг мэдрэх..,

Энэ бүхний төгсгөлд яадаг гээч?

Хиргүй ариухан төрөхөд минь бараан бүхнээ нялзааж
Хивнэг сүүдэр надад урлаж нөмөргөсөн тэр гарыг..,
Үзэгддэггүй тэр гарыг зүгээр л
Үнсмээр санагддаг.

***

2011-09-26T22:02:00.000-07:00

Цээжин дотрох энэ их салхийг ээ
Цэх суугчийн дотрох эмх замбараагүй хөдөлгөөнийг ээ
Газарт бууж үзээгүй үй олон шувуудынх нь
Ганганах дуу тасардаггүй миний дотрох тэнгэрийг ээ

Хавирга зүлд дэлдээд хашхираад байгаа хүнийг
Халуун наран дор суучихаад дуулаад байгаа хүнийг
Харанхуйд мод тэврээд уйлаад байгаа хүнийг
Хажууханд нь ном уншаад инээгээд хэвтэх хүнийг

Эсвэл үсээн задгайлаад хяргаж суугаа хүнийг
Эрмэг дээрээс үсрэхийн өмнө эргэн харж буй хүнийг
Чулуу шороо самраад цамнаад байгаа хүнийг
Чулуун хөшөө шиг сар жилээр цавтаад суугаа хүнийг

Энэ их хашхираан, цуурай, орь дуу
Эвдэрч, нурж, сүйдэх чимээ
Далайн давалгаа, шуурга, галт уулын дэлбэрэлт
Давтагдмал, тасралтгүй үргэлжлэх хэмнэлүүдийг

Зад татаад гараад ирмээр энэ аймшигтай бүхнийг
Хав дарж, хана хэрэм мэт бат оршиж
Цэх сууж, шархиртал инээмсэглэж, дуугаа хурааж
Цэг таслал хоёрын дундах хоосон зайнд амьдарнам.

Цээжин дотрох энэ их салхийг ээ...

***

2011-09-26T06:28:00.001-07:00

Энэ биений минь хаа нэгтээ нуугдсан
Ирээдүйн хүний тунгалаг сүнсээ
Чи ор сураггүй ч би чиний төлөө
Чичирсэн хүйтэн шөнүүдийг тэсч давсаар байна.

Уйлах дуу, инээдний чинь цуурайг бясалгаад
Ухаантай амьдрах гэж хэрдээ л зүдэрч байна
Урьдын ерөөл, хожмын учралд сүслээд
Урдаа босгосон хориглолтдоо унаж бүдэрч явна

Залуу нас хажуугаар исгэрэн зөрөхөд
Замын хажуугаас би зүгээр л хараад зогсож байна
Амьдарч байна, амьдралдаа оролцож чадахгүй байна
Аль хэдийнээс би чиний эрхэнд орсон байна.

Энэ биений минь хаа нэгтээ нуугдсан
Ирээдүйн хүний тунгалаг сүнсээ,
Би чиний төлөө энэ гашуун он жилүүдийг
Биеэсээ үлдэн хөөгөөд, мөч бүхэнд ариусч байна...

***

2011-09-25T21:46:00.000-07:00

Чиний үхэл надад мөнхийн тайвширал өгчээ
Чичрэхгүй ийм зүрхийг эзэмшихэд харин ч амар болжээ
Одоо юу ч горьдохгүй, хүлээхгүй, найдахгүй
Орчлонтой данс дугуйлчихсан юм шиг сэтгэл хөнгөрчээ
Үхжиж буй ийм сэтгэлээр
Үнэндээ чамайг дурсах ч хачин хөшүүн
Хэзээний ч юм сайхан зүүд шиг балархай
Хэрэгтэй хэрэггүй бодлын дундуурх тасархай
Чиний дүрүүд ч бас тайвширсан санагдахад
Чиний бодож олсон илбэний золиос болсоноо мэдэрнэ
Тайвширсан, хүлцэнгүй, амирласан золиос,
Тавцан өөд чамайг дагаад инээж гарсан золиос...

Дэн буудлын ард

2011-09-20T22:42:00.000-07:00

Адрианна Рич

Хагас нүцгэн эр машин дор хэвтэнэ
Ханзархай хувцастай жаал бухтай тулалдаж тоглоно
Халхалсан манан дотор хортой өвснүүд гиюүрнэ
Харилцуураас зүүгдээтэй бүсгүй толинд харангаа
Шургуулганы төмөр бариулыг дэмий оролдоно

Өнгөлж арчсан өөрийн ертөнцөө бүсгүй харжээ, алчуурынх нь
өөдсүүд манан дунд хөглөрч, үлдсэн тасархай нь
өлгөөтэй толины нүүрэн дээр үхлүүт амьсган хэвтэж байжээ.
шургуулга шиг хаалттай амьдардагаа бүсгүй мэдрээд
шулуухан явж, хаа нэгтээ нүцгэн сэрсэн байжээ.

Арьс нь тэр чигтээ манан байсныг,
Аль ч толинд дүр нь тусахгүйг залуу мэдрээд
Алга болсон шургуулганд байсан эрэг шургаа үгүйлж
Хортой өвсөнд донтсон дэлхийг гараараа тулан босоод
Тостой алчууранд багажны түлхүүрээ арчина

Харилцуураа шургуулганд хийж хаачихаад, тольтой
харилцан ярьж зогсох бүсгүйг залуу ширтэхэд, бяцхан
буудлын ардах хортой өвснүүдийн толгойг дамжин
салбархай алчуур хийсч, манан дундаас биелсэн
эвэртэй адгуусыг жаалхүү хилэгнүүлэн тохуурхана.

Орчуулсан Б.Баясгалан

Ус хий шороо гал модноос бүрдсэн хүний шүлэг

2011-09-18T19:16:00.000-07:00

Г.Ням-Очир

***

Амжиж ирэх алдар нэрийг хүлээж
Мөдхөн барагдах мөнгө зоосыг зарна
Уг нь би хүн
Ус, гал, хий, мод, шорооноос бүрдсэн
Ургамал, биологийн төрөл зүйл
Өнөөдөр би 38 хүрлээ
Аз байвал 40 хүрнэ
Ухаан сууж, бүгдэд таалагдана
Өглөө гараад орой харина
Оюун санааны эцэг Бадрал
Ойворгон илжиг Дашмөнх
Жинхэнэ монгол Энхээ
Жижигхэн Батхуяг
Галзуурч үхэх Галсансүх
Гарцаагүй нөхөр Бажо
Аль алинд нь би бий
Анд нөхөд минь тэд
Үхэл надаас айсандаа
Улаанбаатараас 40 бээрийн зайд
Дагжин чичирдэг.
Жинхэнэ blues яруу найргийн төлөө
Жилдээ нэг удаа төрсөн өдрөөрөө уух
Үхэх
Жирийн хүн би
Азтай хүн би
Намар ирэхээр
Аюулгүй байдалд заналхийлж
Намайг нөгөө ертөнц рүү чангаадаг
Уг нь би хүн
Ус хий шороо гал модноос бүрдсэн
Энэрэнгүй сэтгэлийг
Элгэнд минь нааж
Нигүүлсэнгүй сэтгэлийг
Нүдний шил шиг зүүлгэсэн
Уг нь би хүн
Би өнөөдөр
38 нас хүрнэ.

Г.Ням-Очир ахын маань орчлонд мэндэлсэний өдөр өнөөдөр тохиож буй ажээ. Эл өдөртөө зориулж ийм нэгэн шүлэг халиасныг нь дэлгэлээ. Түүний бичлэгүүд энэ блогт тавигддагийг уншигч нөхөд маань мартаагүй биз ээ. Дашрамд ахдаа 38 насыг гунил үгүй туулахын, зуун насыг зуугаад буцахын ерөөл тавъя.

4

2011-09-08T09:45:00.000-07:00

Хорхе Луйс Борхес

Амиа хорлолт

Шөнөөр ганц ч од үлдэхгүй.
Шөнө өөрөө ч үлдэхгүй.
Үхнээ би, надтай хамт
Үүршгүй хорвоогийн бүхэн мөхнө.
Хүзүүн чимгүүд, сац суврагууд
Хүмүүсийн царай, тив газруудыг арчиж хаяна би.
Түүчээлсэн цагийн хураалгыг устгаж,
Түүхийг тоос, тоосыг хумхи болгоно. Харин одоо
Жаргах нарны сүүлчийг ширтэн зогсоод,
Жиргэх шувууны эцсийг шимтэн сонсоод,
Хэн ч бишэд зориулж юу ч бишийг гэрээслэнэм би.

Орчуулсан Б.Баясгалан

Хорхе Луйс Борхес, "Шөнийн шүлгүүд" номоос..,

Дэлхийн Утга зохиолын өдрийн мэнд хүргэе!

2011-09-07T22:38:00.000-07:00

Өнөөдөр бол "Дэлхийн Утга зохиолын өдөр". Тиймээс би өнөөдөр блогтоо 10 бичлэг бичнэ. 3-ыг нь биччихээд байна. хэхэ. Утга зохиолд хайртай, дуртай бүх хүнд Дэлхийн уран зохиолын өдрийн мэнд хүргэе.

Хорхе Луйс Борхес

Эйн Траум

Тэд гурвуулаа мэдэж байлаа.
Эм нь Кафкагийн дурлалт хонгор.
Кафка түүнийг зүүдэлжээ.
Тэд гурвуулаа мэдэж байлаа.
Эр нь Кафкагийн үнэнч найз.
Кафка түүнийг зүүдэлжээ.
Тэд гурвуулаа мэдэж байлаа.
Бүсгүй найзад нь хандаж:
Намайг энэ шөнө хайрлаач гэжээ.
Хариуд нь залуу: Тийм нүгэл үйлдвэл
Кафка биднийг зүүдлэхээ больчихно гэлээ.
Тэдний нэг нь л мэдэж байлаа.
Хорвоо дээр тэднээс өөр хэн ч үгүй.
Харин Кафка өөртөө ингэж хэлжээ:
Өнөө энэ хоёр явж, би ганцаар үлдлээ.
Өөрийгөө зүүдлэхээ болих минь.

БОРХЕСИЙН ТЭМДЭГЛЭЛЭЭС: Зүүн Лансингд байсан нэгэн өглөө Эйн Траум гэдэг шүлэг маань ямар ч ухамсарлал, сайтар тунгаасан совингүйгээр хэн нэгэн хэлж өгч байгаа юм шиг шууд л толгойд ороод ирсэн. Дараа нь би түүнийг цааснаа үг үгээр нь буулгаж авсан юм. Энэ бол сэтгэл зүйн сониучирхал төдий зүйл гэдгийг хэлэх юун. Эсвээс уншигчид маань өгөөмөр сэтгэл гаргаж гэмээнэ үүнийг солипсизмийн маягийн, хэнд ч хал балгүй бичвэр гээд л ойлгочиход болно.

Орчуулсан Б.Баясгалан

Хорхе Луйс Борхес, "Шөнийн шүлгүүд" номоос..,

2

2011-09-07T21:51:00.000-07:00

Хорхе Луйс Борхес

***
Тэр эр үхчихлээ.
Сахал нь анзаарсангүй.
Хумс нь ч бас ургасаар байв.

***

Өлгөөтэй сэлэм
дайнаа зүүдэлнэ.
Миний зүүд арай өөр.

Орчуулсан Б.Баясгалан

Хорхе Луйс Борхес, "Шөнийн шүлгүүд" номоос..,